Theo kỹ sư thủy điện Lê Trí Tập, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam, nguyên nhân của tình trạng này do lãnh đạo địa phương, các chủ đầu tư và ban quản lý dự án "thiếu một tầm nhìn chiến lược".
Nguy cơ du canh du cư trở lại
Một ví dụ điển hình về việc "dân khổ vì thủy điện" được ông Huỳnh Tấn Sâm, Bí thư huyện ủy Bắc Trà My, đưa ra là chỉ với hai dự án (trong hàng chục dự án được cấp phép) đang triển khai tại huyện này là Thủy điện Sông Tranh 2 và Tà Vy, đã có hàng nghìn người dân phải bỏ ruộng nương vào rừng để kiếm sống.
 |
| Những dự án thủy điện không phát huy hiệu quả sẽ bị thu hồi trong thời gian tới. Trong ảnh: Đập dâng thủy điện Đakmi 4 (huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam). Ảnh: Đoàn Nguyên |
Cụ thể, sau khi khởi động hai dự án trên, hơn 6.300 người dân của huyện này phải “nhường” đất cho các chủ đầu tư xây dựng hồ chứa. Trong đó, có 834 hộ, 4.369 người dân bỏ làng cũ, cuộc sống ở khu tái định cư gặp rất nhiều khó khăn.
Ông Sâm bức xúc: “Nhiều chủ đầu tư đã tổ chức cấp đất sản xuất cho đồng bào dân tộc ở các khu tái định cư theo kiểu “bốc thăm”, nên có hộ nhận được đất tốt nhưng cũng có không ít hộ dân “trúng” phải miếng đất cằn cỗi, không thể sinh sống. Từ đây phát sinh hiện tượng nhiều hộ dân đã kéo nhau lên núi, phá rừng để lấy đất trồng trọt”. Ông Sâm cũng cho biết, với những hộ di dời là đồng bào dân tộc, lối sống du canh, du cư đang có nguy cơ trở lại.
Ông Nguyễn Bằng, Bí thư huyện ủy Đông Giang, cũng chỉ ra: “Hầu hết các khu tái định cư nhường đất cho thủy điện hiện nay được chủ đầu tư xây dựng theo kiểu “đô thị hóa”, không phù hợp với lối sinh hoạt của đồng bào dân tộc thiểu số. Văn hóa truyền thống của đồng bào như cố kết cộng đồng, gia đình, cha con dòng họ ở chung một làng, một nhà... đang có nguy cơ bị mai một”.
Nguyên nhân tình trạng trên, theo nhận định của ông Lê Hữu Thuần, Phó cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Tài Nguyên - Môi trường): “Hầu hết các chủ đầu tư chỉ quan tâm đến những lợi ích trước mắt mà thủy điện mang lại, còn chưa thật sự quan tâm đến vấn đề an sinh xã hội cho người dân vùng dự án”.
Phải thu hồi dự án kém hiệu quả
Nhận xét về con số 50 dự án thủy điện được cấp phép tại tỉnh Quảng Nam, ông Lê Trí Tập nói: “Điều này cho thấy lãnh đạo địa phương thiếu một tầm nhìn chiến lược. Lãnh đạo tỉnh không tính toán được với diện tích trên 10 triệu km2, dân số 1,4 triệu người, thì tỉnh cần đến bao nhiêu nhà máy thủy điện? Theo tôi, số dự án thủy điện ở Quảng Nam hiện nay là quá nhiều".
Ông Tập đề nghị, trước khi phê duyệt dự án, lãnh đạo tỉnh phải tạo điều kiện cho các nhà khoa học tham gia đánh giá, phản biện, từ đó loại khỏi quy hoạch đối với các công trình hiệu quả kém, có nhiều tác động xấu đến môi trường.
Ông Tạ Văn Hường, Vụ trưởng Vụ Năng lượng dầu khí (Bộ Công thương), cho biết, hầu hết các dự án thủy điện ở khu vực miền Trung - Tây nguyên chưa có phê duyệt đánh giá tác động môi trường. Việc quy hoạch hồ chứa ở các dự án thủy điện vừa và nhỏ luôn bị điều chỉnh, bổ sung dẫn đến chế độ vận hành của các hồ chứa chưa thực sự đúng với quy định. Hiệu lệnh thông báo xã lũ cũng không được các nhà máy thủy điện thực hiện nghiêm túc.
Ông Nguyễn Đức Hải, Bí thư tỉnh ủy Quảng Nam, cam kết: “Lãnh đạo tỉnh sẽ rút kinh nghiệm, nhất là những thiệt hại sau hai cơn bão vừa qua. Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ tiến hành ra soát lại tất cả các dự án thủy điện trên địa bàn. Theo đó, những dự án không phát huy hiệu quả, không đảm bảo vấn đề dân sinh xã hội cho nhân dân sẽ cương quyết thu hồi”.