Chỉ còn hơn 20 ngày nữa, những quy định của luật IUU của Liên minh châu Âu (EU) về chứng minh nguồn gốc thủy sản xuất khẩu sẽ có hiệu lực. Tuy nhiên, hầu hết ngư dân được hỏi vẫn chưa biết gì về quy định này, còn doanh nghiệp thủy sản và nhà quản lý đang loay hoay tìm lời giải.
Theo IUU, từ 1/1/2010, tất cả lô hàng hải sản muốn vào được thị trường EU đều phải chứng minh nguồn gốc như: vùng biển khai thác, tàu khai thác… Trong đó, điều kiện tiên quyết để xuất khẩu thuỷ sản sang EU là phải xuất trình chứng nhận về tính hợp pháp của sản phẩm.
Ngư dân chưa biết
Khi được hỏi về các quy định trên, hầu hết ngư dân ở các tỉnh miền Trung đều lắc đầu: "Chưa hề biết!". Ông Nguyễn Văn Long, thuyền trưởng có thâm niên gần 20 năm ở ngư cảng Sông Đốc (Cà Mau), tỏ ra bất ngờ: “Mấy chục năm nay, ngư dân ở đây đánh bắt trên biển có phải kê khai nguồn gốc tôm cá gì đâu? Khai thác được cái gì bán cái đó, khai thác được bao nhiêu thì bán bấy nhiêu. Tới đây, nếu buộc phải truy xuất nguồn gốc tôm cá đánh bắt là khó cho ngư dân, rồi phải kèm thủ tục này nọ, phiền hà khó thực hiện. Chưa kể, nhiều bà con không biết chữ thì làm sao kê khai?”.
Theo thống kê chưa đầy đủ của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, bình quân mỗi tỉnh duyên hải miền Trung, từ Quảng Bình đến Ninh Thuận, có 2.000 tàu biển khai thác hải sản. Thuỷ thủ đoàn trên mỗi tàu gồm 8 - 25 người. Như vậy, có hàng trăm ngàn người ra khơi trên tổng số hơn 20.000 tàu thuyền đánh cá ở các tỉnh miền Trung. Tuy nhiên, ngư dân vẫn đánh bắt, buôn bán, vận chuyển hải sản... theo kiểu “mạnh ai nấy làm”.
Về việc phải ghi chép nhật trình đánh bắt cá, ông Nguyễn Quỳnh T., chủ một tàu cá, nói: “Đối với những người làm nghề đánh bắt cá trên biển như chúng tôi chuyện này là khó có thể thực hiện. Ngay cả với người thân trong nhà, nhiều khi chúng tôi còn phải giấu nhau ngư trường đang khai thác”.
Theo ông Trần Văn Huy, nguyên Giám đốc Sở Thuỷ sản nông lâm TP Đà Nẵng, mỗi địa phương có vài ngàn tàu biển không phải là nhiều, nhưng thực ra không quán xuyến nổi vì nghề này rất phức tạp. Trước khi tàu ra khơi, cơ quan chức năng địa phương chỉ có trách nhiệm quản lý, cấp giấy đăng ký, sổ danh bạ thuyền viên, đăng kiểm, phương pháp đánh bắt, buôn bán hải sản...
Khi tàu đã ra khơi, ngư dân đi đâu, đánh gì, đánh bắt thế nào, bán hải sản cho ai, nơi nào... là tuỳ thuộc vào từng tàu, từng ngư dân. Mặt khác, giữa vùng biển rộng lớn, tàu của các địa phương đi lại, hoạt động đan xen lẫn nhau, trong khi nhân sự làm trong ngành thủy sản hiện nay quá mỏng nên rất khó kiểm soát theo quy định của EU.
Ông Chu Tiến Vĩnh, Cục trưởng Cục Bảo vệ nguồn lợi thủy sản (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), cho rằng: “Việc thay đổi tập tục đánh bắt thủy sản có từ ngàn đời nay của ngư dân không dễ. Tuy nhiên, EU hứa sẵn sàng giúp đỡ kỹ thuật và nhân lực. Tất cả tàu thuyền từ nay đến cuối năm có thể yên tâm đánh bắt. Về khâu nhật ký khai thác, không khó khăn, chỉ cần ghi lại ngày, tháng, vĩ độ là được”.
 |
| Ngư dân Việt Nam không có thói quen ghi lại nhật ký khi ra khơi. Ảnh: Đoàn Nguyên |
Mua bán nhiều mối, khó truy xuất nguồn gốc
Khi được hỏi về luật IUU về đánh bắt thủy sản, nhiều doanh nghiệp ở miền Trung và Đồng bằng sông Cửu Long cho biết, họ đã nghe về các quy định này nhưng đến nay việc thực hiện còn gặp rất nhiều khó khăn.
Ông Trần Văn Lĩnh, Giám đốc Công ty cổ phần Thủy sản và Thương mại Thuận Phước (Đà Nẵng), nói: “Hiện nay, một số tàu hoạt động ngoài khơi còn bán hải sản ngay trên biển cho các tàu dịch vụ chứ không cần về bến. Một phần cũng do nghề cá Việt Nam quy mô nhỏ, khó quản lý giám sát, Nhà nước lại chưa có quy định nghiêm ngặt về mùa vụ, ngư trường đánh bắt theo mùa. Do vậy, không dễ bắt buộc họ ghi rõ nguồn gốc, xuất xứ sản phẩm đánh bắt theo quy định của EU. Bên cạnh đó, để thực hiện đúng theo quy định trên, doanh nghiệp cần có đội ngũ cán bộ chuyên trách và từng bước tiếp cận trực tiếp ngư dân để thu mua nguyên liệu”.
Nhiều chủ doanh nghiệp chế biến thủy hải sản cho biết, họ thường thu mua nguyên liệu qua chủ vựa, thương lái tại cảng cá chứ không trực tiếp thu mua của ngư dân. Ông Nguyễn Hoài Nam, Phó tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam (VASEP), khẳng định, hiện tại hầu hết doanh nghiệp ở Đà Nẵng thu mua nguyên liệu qua chủ vựa, thương lái. Chưa kể nhiều đơn vị nhập nguyên liệu từ nước ngoài về gia công rồi tái xuất nên khó xác định nguồn gốc từng con cá, con tôm để khai báo.
Đại diện Công ty Chế biến thủy sản Việt Cường (Bạc Liêu) bày tỏ lo ngại: Những chủ vựa, thương lái cũng không thu mua từ một tàu, mà từ hàng chục, thậm chí hàng trăm tàu thuyền đánh bắt trên biển. Trên thực tế, có những tàu chỉ chuyên thu gom, vận chuyển từ các tàu đánh bắt ngoài khơi rồi đưa vào bờ. Sau đó, hàng tiếp tục được xé nhỏ, chia cho nhiều chủ vựa hay doanh nghiệp.
Vì vậy, nếu phải đi từng tàu xác nhận nguồn gốc hải sản đánh bắt là khó khả thi. Tính riêng lượng tàu thuyền đánh bắt đăng ký tại tỉnh Bạc Liêu đã lên tới hơn 1.000 chiếc.
“Việc truy xuất nguồn gốc nên quy về các chủ vựa hay đầu mối thu mua từ tàu thuyền. Những chủ thuyền này có nhiệm vụ thống kê danh sách tàu thuyền và tiến hành khai báo với doanh nghiệp thu mua”, đại diện Công ty chế biến thủy sản Việt Cường đề nghị.
Ông Nguyễn Trường Hận, Trưởng Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Đông Hải - huyện có nghề đánh bắt thủy hải sản mạnh của tỉnh Bạc Liêu - nhận xét: “Tập quán lâu đời của ngư dân là mua đứt bán đoạn, tàu cập cảng thì cân cá, tôm bán cho vựa chứ không có thói quen ghi chép, kê khai đánh bắt ở đâu, thời gian nào… Chủ vựa cũng không cần biết thông tin đó. Vì thế, việc EU quy định truy xuất nguồn gốc khai thác, đánh bắt là điều khó thực hiện, sẽ gây khó khăn không ít cho ngư dân và doanh nghiệp”.
 |
| Nhiều công ty chế biến thủy hải sản không thu mua tôm cá trực tiếp từ ngư dân. Ảnh: Kính Hưng |
Cơ quan chức năng loay hoay
Các chuyên gia ngành thủy sản phân tích, khả năng thực hiện quy định này ở Việt Nam hiện nay rất khó. Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nghề cá ở nước ta có quy mô nhỏ, với khoảng 131.000 tàu, trong khi lực lượng quản lý mỏng, năng lực thống kê và dự báo còn yếu.
Ông Nguyễn Văn Khởi, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Sóc Trăng, cho biết: toàn tỉnh hiện có 1.082 phương tiện khai thác biển có tổng công suất hơn 57.000 mã lực (CV), trong đó khoảng 70% là tàu cào và lưới rê... nên sẽ vướng quy định của EU về môi trường.
“Chúng tôi đã biết thông tin này nhưng đến nay chưa thấy có văn bản hướng dẫn nào từ Bộ để địa phương căn cứ vào đó triển khai cho ngư dân. Dù vậy, trong những lần tập huấn, tuyên truyền về an toàn khai thác biển, chúng tôi đều có lồng ghép nội dung này cho ngư dân”, ông Khởi nói.
Ông Vũ Văn Tám, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cho biết, Bộ đang có kế hoạch ban hành quy chế về chứng nhận sản phẩm khai thác đánh bắt đáp ứng các quy định về quản lý, nhằm giúp ngư dân và doanh nghiệp chủ động trong khai thác, chế biến theo quy định mới của EU. Việc kê khai và cấp giấy chứng nhận sản phẩm sẽ được thực hiện tại Chi cục khai thác và bảo về nguồn lợi thủy sản ở các địa phương.
Tuy nhiên, ông Tám cũng thừa nhận: “Vấn đề tổ chức, xây dựng lực lượng, đầu tư cơ sở vật chất phục vụ công tác đăng kiểm trong hệ thống cơ quan đăng kiểm tàu cá chưa được quan tâm thỏa đáng. Nhiều Chi cục khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản ở địa phương không có phòng đăng kiểm chuyên trách, cán bộ đăng kiểm làm việc kiêm nhiệm... nên ngành thủy sản Việt Nam rất khó đáp ứng những quy định của EU từ ngày 1/1/2010”.