Vựa lúa số 1 Việt Nam kêu cứu (kỳ 2)

Không chỉ đối phó với những cơn sóng biển đang ngày càng hung hãn, người dân ĐBSCL còn phải đối phó với một mối hiểm họa khác nghiêm trọng không kém: nước mặn xâm nhập sâu vào nội đồng.

Kỳ 2: Chạy mặn

Với người dân vùng này, việc nước mặn xâm nhập sâu và sớm vào nội đồng, không khác gì “đập vỡ nồi cơm” của họ. Chính nước mặn sẽ làm cho việc trồng lúa, nuôi trồng thủy sản nước ngọt thất bát, thậm chí trắng tay. Viễn cảnh về cái nghèo, cái khó lại tiếp tục đeo bám người dân, nếu chính quyền không có giải pháp kịp thời.

Cá tôm biến mất, cây ăn trái chết trắng vườn

Tuyến đê biển Gò Công, tỉnh Tiền Giang có vai trò rất quan trọng trong việc bảo vệ vùng ngọt hóa Gò Công, một trong những dự án thủy lợi lớn và quan trọng ở vùng ĐBSCL, với tổng diện tích tự nhiên 54.400 ha, trong đó diện tích canh tác lúa là 37.400 ha. Những năm gần đây, tình trạng mất dần rừng phòng hộ ven tuyến đê biển Gò Công dài 21 km từ xã Vàm Láng đến cửa Tiểu, được xem là “điểm nóng” do tác động của biến đổi khí hậu (BĐKH). Theo thống kê của Phòng Nông nghiệp huyện Gò Công Đông, trung bình mỗi năm vạt rừng phòng hộ này mất khoảng 15ha. Hơn 10 năm trước, độ dày của rừng phòng hộ lên đến 400m tính từ chân đê ra đến biển. Nay, diện tích rừng nơi đây ngày càng bị thưa và mỏng dần, có đoạn mất trắng, làm cho tuyến đê biển ngày càng mong manh.

Người dân khu tứ giác Long Xuyên vừa xuống giống vừa lo sợ mặn. Ảnh: Duy Ngọc

Ông Lê văn Hồng, 79 tuổi, ở ấp Đèn Đỏ, xã Tân Thành, huyện Gò Công Đông, cho biết: Mấy năm nay, rừng phòng hộ bị mất dần thì tôm cá, cua, còng cũng mất theo. Hồi trước, chỉ cần thả lưới ven rừng vài tiếng đồng hồ là có thể thu hoạch được vài kg nhưng hai năm trở lại đây, gió chướng hầu như chỉ “về thăm” một vài bữa rồi “biến mất”. Thả lưới cả buổi chỉ kiếm được vài con cá.

Tại Bến Tre, đầu tháng 11/2009, người dân xã cù lao Tam Hiệp, huyện Bình Đại, hoảng hốt khi nước triều đột ngột dâng lên bất thường và cao chưa từng thấy. Chỉ vài giờ sau, 35m đê bao tại ấp 4 bị phá vỡ, nước mặn ồ ạt tràn vào các vườn cây. Ngày hôm sau, nước triều lại tiếp tục xé toang một một đoạn đê dài 30m ở đầu Cồn cũng thuộc ấp 4. Ông Nguyễn Văn Thành, một người dân ở xã Tam Hiệp, kể: “Bao đời nay, triều cường chỉ dâng cao vào cuối tháng 11 đến tháng Giêng âm lịch và thường nhằm vào con nước cuối tháng. Vì thế, đợt triều vừa rồi quá bất ngờ nên người dân ở đây không kịp trở tay. Nhiều vườn nhãn đang thu hoạch bị chết hàng loạt vì bị nước mặn xâm nhập”.

Theo ông Nguyễn Văn Khang, Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Tiền Giang, tình trạng xâm nhập mặn ngày càng phức tạp đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp của tỉnh, đặc biệt là gây hại nhiều vườn cây ăn trái như nhãn, chôm chôm, sầu riêng, măng cụt… “Đất vùng nước ngọt mà chỉ cần bị nhiễm mặn một mùa sẽ bị suy thoái, cây ăn trái bị suy kiệt, giảm dần năng suất rồi chết”- ông Khang nói. Ngoài ra, mùa hạn năm 2009, khi mặn xâm nhập sâu vào đất liền gây thiệt hại đáng kể cho nhiều bè cá của người dân ở khu vực cồn Tân Long, Thới Sơn, thành phố Mỹ Tho. Gần 500 bè cá được dời sâu về phía thượng nguồn để chạy mặn.

Tứ giác Long Xuyên: Mai này ra sao?

Khu Tứ giác Long Xuyên, khu vực sản xuất lúa lớn nhất ĐBSCL cũng không thoát khỏi sự ảnh hưởng của sự BĐKH. Giữa tháng 4/2009, triều cường biển Tây bất ngờ lên mạnh rồi theo kênh Rạch Giá - Long Xuyên ập vào các cánh đồng ở xã Bình Thành, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang. Dù chuẩn bị mọi thứ sẵn sàng nhưng nhiều nông hộ ở đây phải đồng loạt ngưng xuống giống vụ lúa hè thu.

Để ngăn mặn, ông Trần Văn Hùng, Giám đốc Sở NN&PTNT Bến Tre, đề xuất: “Cần nhanh chóng đầu tư kiện toàn hệ thống đê bao khép kín trên toàn bộ tuyến đê biển, đê sông để hạn chế hiện tượng xâm nhập mặn. Về lâu dài, phải chuyển đổi tập quán canh tác, cơ cấu lại vật nuôi và cây trồng cho từng vùng theo hướng lai tạo những con giống, cây giống chịu mặn để tiến tới “sống chung” với mặn”.

“Hồi đó tới giờ, ở đây đâu có bị nước mặn từ hướng Kiên Giang đột ngột ngược về tràn đồng”, anh Nguyễn Bá Hộ, một nông dân ở ấp Tây Huề, xã Bình Thành nói. Ông Quách Phú Vinh, Phó Chủ tịch UBND xã Bình Thành, cho biết, thường những năm trước, nước mặn chỉ vào tới khu vực giáp ranh giữa xã Bình Thành với tỉnh Kiên Giang là rút. Nhưng lần này, nước mặn xông vào sâu hơn 30 km, vượt qua thị trấn Núi Sập, huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang rồi tràn qua hệ thống kênh, mương nội đồng của nhiều xã trong huyện. Dù nhiều nông dân đã ngừng xuống giống nhưng cả xã cũng có khoảng 20 ha lúa xuống giống trước bị “dính” mặn. Nhiều hộ dân khác sống ven kênh Rạch Giá- Long Xuyên cho biết, sau đợt nước mặn xâm nhập đột ngột này, lục bình, cá, sò, hến… trên kênh chết hàng loạt.

Ông Cao Văn Nam, Chi cục trưởng Chi cục Thuỷ lợi tỉnh Kiên Giang, cho biết nước biển dâng lên rồi theo những con kênh thoát lũ từ vùng Tứ giác Long Xuyên ra biển Tây, ập sâu vào nội đồng vì cửa kênh Rạch Giá - Long Xuyên và một vài cửa khác chưa xây được hệ thống cống ngăn mặn tự động. Triều cường từ biển lấn mạnh hơn, sâu hơn còn do nước từ thượng nguồn sông Mê Kông những năm gần đây đổ về ngày càng ít. Năm 2009, tuy đỉnh lũ có cao hơn năm 2008, nhưng tổng lưu lượng nước lũ lại giảm mạnh do lũ về muộn và rút sớm. “Hiện tại, để đẩy nước mặn ra khi triều cường dâng lên, nhiều địa phương dùng cách đóng tất cả các cống không cho nước ngọt xả ra để dồn hết nước ngọt qua các kênh bị nước mặn xâm nhập, tăng áp lực đẩy mặn ngược ra biển. Các cống vốn làm nhiệm vụ xã lũ ra biển Tây bây giờ lại xoay sang chủ yếu để ngăn nước mặn, giữ nước ngọt. Từ tháng 10 là chúng tôi đã phải đóng dần và sang tháng 11-12 thì đóng kín hết các cống này không cho nước thoát ra cho đến tận tháng 4 tháng 5”, ông Nam nói.

Còn theo ông Đoàn Ngọc Phả, Phó giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh An Giang, hiện tại, để đối phó với tình trạng xâm nhập mặn, người dân chủ yếu chắn tạm các đập nilon, khi nước mặn hết thì lại rút ra. Tuy nhiên, do nước mặn lên thất thường và kéo dài nên thiếu nước tưới cho lúa. Ông Phả lo lắng: “Để chống xâm nhập mặn, đảm bảo nước tưới cho các cánh đồng của An Giang chúng tôi phải nhờ đến việc điều tiết hệ thống cống ven biển ở tỉnh Kiên Giang. Trong khi đó, đến nay vẫn chưa có một sự liên kết rõ ràng bằng văn bản giữa hai tỉnh, chỉ có điện thoại, nhờ vả nhau”

Các nước nghèo bỏ ra ngoài trong phiên họp bộ trưởng

Phiên họp Hội nghị LHQ về biến đổi khí hậu Copenhagen sáng 14/12 trở nên hỗn loạn sau khi nhiều bộ trưởng các nước nghèo tại châu Phi và một số quốc gia mới nổi như Trung Quốc, Ấn Độ, Nam Phi, Brazil đồng loạt bỏ ra ngoài để phản đối. Các nước nghèo muốn đảm bảo Nghị định thư Kyoto, buộc các nước giàu phải hạn chế lượng khí thải nhà kính, “có tương lai” trong khi khối này muốn bãi bỏ hẳn để theo đuổi hiệp định hoàn toàn mới. Ngoài ra, sự phản đối của các nước mới nổi cũng tập trung vào điều khoản quy định cắt giảm khí thải trong trung và dài hạn đối với các nước phát triển. Bộ trưởng Biến đổi khí hậu Australia, bà Penny Wong nói, “thật đáng tiếc khi hội nghị rơi vào bế tắc” và “hành động này là đi khỏi tiến trình đàm phán chứ không phải vượt qua thử thách”.

Dự kiến trong tuần này, bộ trưởng môi trường các nước sẽ thảo luận về hai bản dự thảo chính thức của Hội nghị để có thể đưa ra quyết định cuối cùng vào phiên thượng định ngày 18/12 tới. Tuy nhiên, hai bản dự thảo do Nhóm công tác đặc biệt về hợp tác hành động dài hạn trong Công ước khung của LHQ về biến đổi khí hậu (AWG-LCA) và Nhóm công tác đặc biệt trong Nghị định thư Kioto (AWG-KP) đang chịu sự chỉ trích giữa các nhóm. Mỹ và một số quốc gia phát triển khác phản đối dự thảo AWG-LCA khi cho rằng không đảm bảo tiến tới một thỏa thuận ràng buộc pháp lý lâu dài. Trong khi đó, các nước đang phát triển ủng hộ đề xuất của dự thảo sửa đổi Nghị định thư Kioto AWG-KP còn các nước phát triển muốn có một thỏa thuận mới, đồng thời yêu cầu hạ thấp quy định cắt giảm khí thải trung hạn đối với khối nước này.

Trước đó, trong phiên họp không chính thức cuối tuần, Ấn Độ thể hiện sự mềm dẻo trong quan điểm biến đổi khí hậu khi tuyên bố sẽ chấp thuận quy định quốc tế của Công ước khung về biến đổi khí hậu LHQ (UNFCCC). Động thái này được đánh giá là bước đi quan trọng để các nước mới nổi khác khác tiến tới đồng thuận về một hiệp định mới.

Chi Hà (AFP, Reuters)

Châu Thành – Duy Ngọc (Đất việt)