Kỳ 3: Đi tìm mùa nước nổi
Mùa nước nổi là nét đặc trưng của vùng đất đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) khi lũ từ thượng nguồn sông Mêkông đổ về từ tháng 8 hằng năm. Thế nhưng một, hai năm trở lại đây, người dân ở đây không còn nhận ra mùa nước nổi do những con đập thủy điện được xây từ thượng nguồn sông Mêkông.
Bà Ruth Mathews, Quản lý Chương trình WWF (Quỹ Quốc tế về Bảo vệ Thiên nhiên) tại Việt Nam, cho rằng nếu các con đập được xây dựng trên dòng chính sông Mêkông, dòng sông này sẽ bị biến đổi mãi mãi.
 |
| Khô hạn kênh rạch ở Đồng Tháp. |
Ông Trần Văn Đông ngụ xã Nhơn Hưng, huyện Tịnh Biên (An Giang), cho biết liên tiếp mấy năm qua, người dân ở đây “đói lũ” vì nước từ thượng nguồn về quá ít. Nhiều loại thủy sản ít đi, như cá linh, loài cá đặc sản của mùa lũ, mỗi năm cứ vơi đi dần. Vì thế mới có chuyện gần đây, một kỹ sư thủy sản ở Tiền Giang nhân giống thành công cá linh rồi đem bán cho người dân nuôi.
Ở ĐBSCL, việc nuôi cá linh là chuyện xưa nay chưa từng có. Nhưng đó cũng là một minh chứng cho tình trạng đa dạng sinh học đã bị biến đổi mạnh do nguồn nước và chế độ nước trên sông Tiền, sông Hậu, hai chi lưu của sông Mêkông ở hạ nguồn, đang bị tác động từ các đập thủy điện thượng nguồn.
Người dân ở ĐBSCL không hiểu vì sao mấy năm gần đây, vào mùa khô, nước mặn từ biển cứ tiến sâu hơn vào đất liền. Thậm chí nước mặn đã len lỏi tới khu vực Thạnh An (huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ) nằm cận kề với vùng tứ giác Long Xuyên.
Các nhà khoa học lý giải là do nước ngọt từ thượng nguồn sông Mêkông bị ngăn chặn bởi các đập thủy điện đổ về sông Tiền, sông Hậu ngày càng ít đã tạo điều kiện cho nước mặn lấn sâu vào đất liền 60 - 70 km theo nguyên lý “bình thông nhau”.
Theo tiến sĩ Dương Văn Ni, Giám đốc Trung tâm Thực nghiệm đa dạng sinh học Hòa An, ĐH Cần Thơ, tính từ năm 2000 - 2008, mực nước cao nhất ở Tân Châu (An Giang) đã giảm gần 0,8 m, còn diện tích đất chứa nước ở ĐBSCL đã giảm khoảng 60% so với cách đây 40 năm.
Dòng Mêkông đang kiệt dần
Tại Diễn đàn “Bảo tồn đa dạng sinh học để phát triển bền vững ĐBSCL” tổ chức tại Cần Thơ đầu tháng 6 năm nay, giáo sư, tiến sĩ Đoàn Cảnh, Nghiên cứu viên cao cấp, Viện Sinh học nhiệt đới TP HCM, nhận định: “Các đập thủy điện ở Trung Quốc và các hồ chứa ở Thái Lan, Lào, Campuchia sẽ làm chậm tốc độ dòng chảy thiên nhiên của sông, làm bồi lắng một lượng phù sa lớn tại hồ, thay đổi động lực dòng chảy gây xói lở các đoạn sông ở hạ lưu. Các đập này cũng chắn đường di cư, làm thay đổi chế độ sinh trưởng và chu trình sinh sản của các loài thủy sản, hủy diệt nhiều loài thủy sinh, tác động mạnh đến việc sinh kế của nhiều cư dân ven sông Mêkông, đăc biệt là ở vùng ĐBSCL”.
 |
| Đất đai An Giang đang nứt nẻ. Ảnh: Đăng Ngọc. |
Việc giảm đáng kể nguồn nước lũ cùng với sản lượng cá, lượng phù sa trong mùa lũ, sạt lở đất ven sông Tiền, sông Hậu ngày càng nghiêm trọng là minh chứng rõ nét nhất cho những nhận định về tác hại từ việc xây dựng các đập thủy điện ở thượng nguồn. Chỉ riêng ở tỉnh Đồng Tháp, sạt lở bờ sông đang trở thành một vấn nạn. Toàn tỉnh hiện có trên 25 điểm sạt lở nặng ven bờ sông Tiền, mỗi năm mất trên 30 ha đất ven sông.
Nói về việc xây dựng các đập thủy điện từ các quốc gia trên thượng nguồn sông Mêkông, một nhà khoa học ở ĐBSCL (đề nghị không nêu tên) cho biết, các đập này sẽ làm xáo trộn ghê gớm chê độ thủy văn ở hạ nguồn. Về số lượng, nguồn nước sẽ ít đi; về chất lượng, nguồn nước sẽ giảm (hay đói) phù sa; về thời gian, lũ về trễ hơn và suy kiệt nguồn lợi thuỷ sản. Chỉ riêng việc nước càng về hạ lưu càng đói phù sa sẽ phải lấy phù sa dọc đường đi bằng cách làm xói lở bờ sông ngày càng nghiêm trọng. Vì thế, sẽ ngày càng có nhiều công trình đô thị xây dựng dọc sông Tiền, sông Hậu có thể bị sụt lún bất cứ lúc nào.
“Không có đe dọa nào nghiêm trọng hơn và nhanh hơn đối với con người và các hệ sinh thái ở ĐBSCL hơn là xây những con đập trên dòng chính sông Mêkông. Vì thế, vấn đề cấp thiết hiện nay là nên sớm thành lập một công ước chung của 6 quốc gia trên dòng Mêkông về việc bảo vệ dòng sông này và sự đa dạng sinh học của nó”, bà Ruth Mathews đề nghị.
Nhận xét về ảnh hưởng của các đập thủy điện ở thượng nguồn sông Mêkông, tiến sĩ Trần Thanh Bé, Giám đốc Viện Nghiên cứu phát triển ĐBSCL, ĐH Cần Thơ, nói rằng quốc gia nào cũng muốn tận dụng những gì mà thiên nhiên ưu đãi. Do đó, cần có sự thống nhất trong việc sử dụng nguồn nước giữa các nước ở thượng nguồn và hạ nguồn. Đối với sự phát triển của ĐBSCL, tiến sĩ Bé đề xuất đã đến lúc có chính sách tiết kiệm nước sinh hoạt cũng như nước trong sản xuất nông nghiệp.