Dân khổ vì khai thác titan ở Bình Định

Tận thu titan tại Khu kinh tế Nhơn Hội

Ngày 6/1/2010, chúng tôi có mặt tại huyện Phù Mỹ, địa phương có 20 dự án khai thác và thăm dò titan. Huyện này cũng là nơi phát sinh nhiều khiếu nại của người dân về cách khai thác titan kiểu “đào cho bằng hết”. Hệ thống đường giao thông liên xã, đường ven biển vừa được đầu tư hàng trăm tỷ đồng để nâng cấp đã bị hàng ngàn lượt xe chở titan tải trọng lớn “băm” nát. Những đồi cát ven biển sau khi mất rừng do các doanh nghiệp đào bới để tận thu quặng titan đã biến thành sa mạc cát trắng làm người dân phải chịu cảnh sống chung với hiện tượng cát bay.

Đi cùng một cán bộ Phòng TN&MT huyện Phù Mỹ, chúng tôi xuống xã Mỹ Thành, nơi có 10 mỏ titan đã được cấp phép khai thác hoặc đang khảo sát trữ lượng. Con đường liên xã bị xuống cấp nặng nề, nhiều đoạn mặt đường bị đùn lên do vết bánh xe tải nặng chở titan qua lại với mật độ cao; bụi mù mịt che khuất tầm nhìn nên người dân sống trong khu vực này phải đối mặt với nguy cơ mất an toàn khi tham gia giao thông. Càng vào sâu về phía biển, đường càng xấu, bụi càng dày. Ngoài bụi thì còn có những mùi lạ khác đang ảnh hưởng đến đời sống người dân. Xung quanh khu vực nhà máy chế biến titan được xem là hiện đại nhất do Công ty CP Sài Gòn - Quy Nhơn đầu tư trên diện tích 10ha, với vốn đầu tư giai đoạn 1 là 500 tỷ đồng, ngoài bụi đất do các xe chở titan gây ra, người dân còn phản ánh mùi hôi khét do phụ liệu là nhựa đường được trộn vào trong quá trình chế biến quặng titan.

Ông Đặng Văn Hợp, Chủ tịch UBND xã Mỹ Thành cho biết, đầu tháng 1/2010 chính quyền xã đã chủ trì cuộc họp để giải quyết kiến nghị của người dân vì mùi hôi phát sinh trong quá trình hoạt động của nhà máy chế biến sâu titan. Các cơ quan chức năng như Sở TN&MT cũng đã đề nghị Công ty CP Sài Gòn - Quy Nhơn phải tìm chất phụ gia khác thay cho nhựa đường hoặc phải thay đổi dây chuyền chế biến sâu titan để hạn chế mùi hôi phát tán ra môi trường.

Ông Hà Ngọc Tân, Phó Chủ tịch UBND huyện Phù Mỹ, cho biết: “Lượng titan khai thác là rất lớn, nhưng năm 2009 với mức thuế tài nguyên khoảng 50.000 đồng/tấn, ngân sách huyện chỉ thu được chỉ khoảng 5 tỷ đồng. Trong khi đó hạ tầng giao thông của huyện bị hư hỏng rất nhanh do phải cõng lượng xe chở titan quá tải ra vào các mỏ. Hầu hết diện tích khai thác titan là rừng phi lao phòng hộ ven biển, rừng sản xuất ngăn cát bay. Các khu vực sau khi khai thác titan xong thì xuất hiện việc cát bay nhiều hơn. Huyện đã yêu cầu các doanh nghiệp sau khi khai thác xong phải trồng rau muống biển hoặc tưới nước để ngăn cát bay trên những phần đồi cát có mỏ titan đã đào xong”.

Lỏng lẻo cơ chế tận thu

Trong khi đó, tại Khu kinh tế Nhơn Hội lại tồn tại việc các doanh nghiệp đang hối hả lắp đặt các vít khoan để tận thu titan trước khi triển khai dự án kinh doanh theo giấy phép đã được cấp. Ngày 7/1/2010, có mặt tại đây, chúng tôi chứng kiến cảnh tận thu titan tại các khu đất được giao cho các doanh nghiệp tư nhân.

Tại khu A rộng 630ha được giao cho Công ty CP khu công nghiệp Sài Gòn - Nhơn Hội, nhiều điểm khai thác titan đang hoạt động rầm rộ. Quy trình tận thu titan ở đây khá đơn giản: Chỉ cần bốc hết lớp cát vàng là lớp cát đen - dấu hiệu của mỏ titan. Công nhân chỉ cần lắp vít khoan là titan sẽ trồi lên theo các rãnh xoáy và được dồn thành đống ven các con đường nhựa. Điểm nhấn duy nhất thể hiện việc đầu tư dự án sản xuất trong không gian ầm ì tiếng vít khoan titan đang chạy hết công suất là 3 dãy nhà tiền chế gần khu vực dựng bảng quy hoạch hạ tầng khu A. 3 dãy nhà chỉ thấp thoáng bóng dáng 2 người bảo vệ sau bức tường rào loang lổ cát bụi. Phía trước tấm bảng thể hiện tên Công ty CP khu công nghiệp Sài Gòn - Nhơn Hội là một dãy vít khoan titan chưa được lắp đặt đang nằm chỏng chơ.

Trao đổi với ông Hồ Quốc Dũng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định, chúng tôi được biết: Sản lượng titan năm 2009 của Bình Định là 400.000 tấn theo số kê khai của các doanh nghiệp. Lượng titan này đem lại nguồn lợi cho doanh nghiệp khoảng 700 tỉ đồng, nhưng ngân sách địa phương thu được chưa đầy 100 tỉ đồng. Nguyên nhân lượng titan khai thác vượt quy hoạch là do các dự án tận thu tại Khu kinh tế Nhơn Hội. Hiện nay, lượng titan tuy dồi dào nhưng các nhà máy chế biến sâu để xuất khẩu đang bí đầu ra vì vướng thuế xuất khẩu 18% theo Thông tư số 152/2009/TT-BTC. Điều này đã làm cho hoạt động sản xuất kinh doanh của các nhà máy chế biến sâu titan trên địa bàn tỉnh gặp nhiều khó khăn. Để chế biến titan thô thì doanh nghiệp cần đầu tư rất lớn cho dây chuyền thiết bị, lượng điện năng tiêu thụ nhiều. Mỗi tấn xỉ titan xuất khẩu doanh nghiệp sẽ lỗ 882.000 đồng.

Do đó, một số nhà máy đã hoạt động cầm chừng và tìm cách bán titan thô. Như vậy, một lượng titan lớn đã được bán sang tay cho các doanh nghiệp ở ngoài tỉnh dù rằng được khai thác từ các mỏ trên địa bàn Bình Định. Ngân sách thu được được rất hạn chế với mức thu tiền thuê đất là 20 triệu đồng/ha, thuế tài nguyên là 50.000 đồng/tấn trong khi hậu quả về môi trường, xã hội mà các mỏ titan gây ra là rất lớn.

Tầm Thăng (TT&VH)