Có thông tin Trung Quốc sẽ mời một số nước trong Ủy ban sông Mê-kông (Mekong River Commision) sang tham quan một đập đã được xây dựng và đi vào vận hành từ nhiều năm nay.
Gần đây có thông tin là Trung Quốc sẽ mời một đoàn gồm một số nước trong Ủy ban sông Mê-kông (Mekong River Commision) sang tham quan đập Tiểu Loan đã được xây dựng và đi vào vận hành từ nhiều năm nay. Điều này cũng cần nhưng có thực chất hay không hay là để đối phó lại với dư luận quốc tế vì tình trạng mức nước sông Mê-kông ở hạ lưu thấp bất thường, lòng sông ở một số nơi gần như phơi đáy.
Điều cần nhấn mạnh là cho đến nay các nước ở hạ lưu hầu như không có số liệu thủy văn trên sông Lancang (tên gọi sông Mê-kông trên phần lãnh thổ Trung Quốc) và "mù tịt" về chế độ vận hành của các đập ở trên đất Trung Quốc.
Do đó điều cốt lõi, và đây mới là thực chất, mà phía Trung Quốc cần thực hiện, vì là nghĩa vụ, là:
(1) Cung cấp số liệu thủy văn trên sông Lancang và thông báo chế độ vận hành các đập chứ không phải mời sang tham quan một đập. Tình trạng mức nước sông Mê-kông tại các trạm thủy văn ở Lào, như ở Luang Prabang và Vientiane thấp đi rất nhiều so với trước đây đặt ra tính cấp thiết phải thông báo chế độ vận hành của 4 đập đã được xây dựng và đã đi vào hoạt động.
(2) Thông tin về việc chuyển nước từ sông Lancang (tên gọi của sông Mêkông trên lãnh thổ Trung Quốc) sang sông Jingsa (một chi lưu của sông Yang-Tse) và/hoặc sang đầu nguồn của sông Hoàng Hà, nằm trong dự án đồ sộ chuyển nước từ phía Nam lên phía Bắc Trung Quốc [1], đã và đang triển khai như thế nào? Theo thông tin có được, trên sông Jingsa, Trung Quốc đã và dự kiến xây dựng khá nhiều đập, và với khoảng cách không xa giữa sông Lancang và các phụ lưu sông Jingsa, việc chuyển nước từ sông Lancang sang các phụ lưu này là rất có thể vì khả thi hơn nhiều.
(3) Vì sông Mêkông là một con sông quốc tế, nên mọi dự án trên lãnh thổ một nước thành viên phải được thông báo và bàn bạc trên cơ sở tôn trọng lợi ích, trước tiên là môi trường, của tất cả các quốc gia trong lưu vực, trước mắt và lâu dài.
Có một thực tế hiện nay là khi bàn bạc về việc chia sẻ quyền lợi liên quan đến sông Mêkông thì Trung Quốc tham dự với tư cách Trung Quốc là nước ở đầu nguồn, nhưng ngược lại, Trung Quốc không tham dự các cuộc họp liên quan đến nghĩa vụ của một nước trong lưu vực khi khai thác nguồn nước, nhất là nước ở đầu nguồn.
Vấn đề thực chất và cơ bản là quyền lợi và nghĩa vụ phải song hành.
Về phía các nước ở hạ lưu, trong đó có Việt Nam, trong bài tham luận "Để triển khai có hiệu quả chương trình mục tiêu quốc gia" [2] tôi đã phát biểu:
"Mê-kông là một con sông quốc tế. Việt Nam là quốc gia cuối cùng ở hạ lưu. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và biển dâng, bảo vệ quyền lợi quốc gia đối với sử dụng nước sông Mêkông ở thượng nguồn đúng với quy định của luật pháp quốc tế là một nhiệm vụ hàng đầu của Ủy ban quốc gia sông Mê-kông. Các kết quả điều tra nghiên cứu cần thiết là một công cụ mạnh để đàm phán, bảo vệ quyền lợi chính đáng của quốc gia."
Bài tham luận sẽ được trình bày tại Hội nghị thường niên lần thứ 78 của Uỷ Ban Quốc tế về các Đập lớn, tháng 5 tới đây tại Hà Nội [3], cũng chính vì lẽ đó.
GS. TSKH Nguyễn Ngọc Trân (Tuần Việt Nam)
[1] Dự án đồ sộ chuyển nước Nam - Bắc trên lãnh thổ Trung Quốc với ba tuyến chuyển, dự kiến đưa 44,8 tỷ m3 nước hàng năm từ sông Trường Giang (Yangtse) sang sông Hoàng Hà và sau đó đến Bắc Kinh và Thiên Tân. Trong những thập niên 1950 và 1960 dự án định chuyển nước từ năm con sông Nu (Salween), Lancang (Mekong), Tongtian, Yalong, Dadu sang thượng nguồn sông Hoàng Hà. Những đập đang và sẽ được xây dựng trên sông Lancang rất có khả năng sẽ thời sự hóa việc chuyển nước từ con sông này sang sông Jinsha, một hợp lưu của sông Trường Giang.
[2] Tham luận trình bày tại Hội thảo "Tác động của biến đổi khí hậu và nước biển dâng tại Việt Nam" do Bộ Tài nguyên và Môi trường, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) và Cơ quan hợp tác phát triển của Đan Mạch (DANIDA) tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh, 20-21/2/2009.
[3] Nguyễn Ngọc Trân, "Đồng bằng sông Cửu Long đối mặt với thách thức kép của biến đổi khí hậu", http://www.vncold.vn/Web/Content.aspx?distid=2235 và http://www.vncold.vn/modules/cms/upload/10/PhatTrienNuoc/100309/bckh_icold_2010_1.pdf