Thủ tướng Võ Văn Kiệt với các chuyên gia tư vấn (Kỳ 2)

Sau 3 năm hoạt động, năm 1996 Tổ tư vấn cải cách được điều chỉnh về tổ chức thành Tổ nghiên cứu đổi mới kinh tế, xã hội và hành chính (dưới đây gọi tắt là Tổ nghiên cứu đổi mới).

Ý nghĩa chính của sự thay đổi là thu gọn tổ chức cho hợp lý nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động. Số chuyên gia tư vấn được Thủ tướng quyết định tham gia nhóm thường trực và mời làm thành viên của Tổ giảm nhiều (tổng số còn 21 người) trong đó có người mới được bổ sung, lúc đầu là chị Phạm Chi Lan, anh Nguyễn Thiệu, sau ít lâu là các anh Nguyễn Ký, Nguyễn Văn Thanh.

Những chuyên gia trước đây trong Tổ Tư vấn cải cách nhưng không có điều kiện tham gia đều đặn hoạt động nghiên cứu - tư vấn thì Tổ mời làm cộng tác viên theo từng chuyên đề nghiên cứu. Tổ phó Tổ tư vấn cải cách Trần Đức Nguyên được Thủ tướng cử làm Tổ trưởng Tổ nghiên cứu đổi mới.

Tuy số thành viên ít hơn, nhưng nhiệm vụ của Tổ không giảm bớt mà còn được giao thêm việc biên tập các văn kiện theo yêu cầu của Thủ tướng, chủ yếu là các báo cáo, đề án do Thủ tướng trình bày trước Quốc hội, Ban Chấp hành trung ương Đảng, Bộ Chính trị.

Suốt thời gian này chúng tôi được làm việc đều đặn với anh Sáu đến cuối năm 1997. Sang năm 1998, tổ chức này được Thủ tướng Phan Văn Khải nâng cấp thành Ban Nghiên cứu của Thủ tướng[1]. Tổ trưởng Tổ nghiên cứu đổi mới Trần Đức Nguyên được cử làm Trưởng Ban từ đầu cho đến khi nghỉ hưu (đầu năm 2003) nhưng vẫn được Thủ tướng mời tiếp tục làm chuyên gia tư vấn; người được Thủ tướng cử làm Trưởng ban kế tiếp là nguyên Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và đầu tư Trần Xuân Giá. Cuối tháng 7-2006, vào đầu nhiệm kỳ Chính phủ mới, Ban Nghiên cứu nhận được quyết định giải thể do Thủ tướng ký.

Ai cũng biết anh Sáu Dân là người quyết đoán, song khi làm việc với tập thể hoặc cá nhân các chuyên gia tư vấn, anh không áp đặt ý kiến trước, không cắt ngang hoặc bỏ ngoài tai các ý kiến phản biện; ngay cả khi không đồng tình một nhận xét hoặc kiến nghị nào đó, anh không bao giờ cao giọng mà nhẹ nhàng phân tích và chấp nhận việc bảo lưu ý kiến của người đối thoại.. Ảnh VNN.

14 năm tồn tại và phát triển, trong đó mấy năm đầu được Thủ tướng Võ Văn Kiệt đặt nền móng và tạo nếp làm việc, những năm sau được Thủ tướng Phan Văn Khải tiếp tục phát huy và nâng cấp,  có thể rút ra mấy điều về tổ chức và hoạt động của các chuyên gia tư vấn giúp Thủ tướng Chính phủ:

Với việc thành lập Tổ tư vấn cải cách, các chuyên gia tư vấn giúp Thủ tướng được tập hợp thành tổ chức, có nơi làm việc và quy chế hoạt động rõ ràng. Qua mấy lần thay đổi hình thức tổ chức, cơ quan tư vấn của Thủ tướng vẫn giữ cơ cấu tổ chức gọn nhẹ và linh hoạt; có nhóm chuyên gia thường trực[2]; có các chuyên gia tư vấn là thành viên các nhóm nghiên cứu chuyên đề; có các cộng tác viên thường xuyên từ các cơ quan, viện nghiên cứu khác và nhiều cộng tác viên được mời theo chủ đề nghiên cứu trong từng thời gian. Tất cả được hỏi ý kiến bằng nhiều cách về từng vấn đề thuộc phạm vi hiểu biết, thông thạo chuyên nghiệp của từng nhóm người hoặc từng người.

Các thành viên được Thủ tướng lựa chọn từ những người đã có đóng góp ít nhiều vào quá trình hình thành quan điểm, chính sách đổi mới như góp phần xây dựng những quan điểm mở đầu đường lối đổi mới chuẩn bị cho Đại hội VI của Đảng, tham gia biên tập văn kiện Đại hội VI và nhiều nghị quyết mang tinh thần đổi mới của các kỳ hội nghị Trung ương khoá VI, tham gia xây dựng phương án cải cách giá-lương-tiền trong những năm 1986-1990, hoặc trực tiếp soạn thảo Chiến lược 1991 v.v... Chuyên gia tư vấn hoặc cộng tác viên của tổ thể hiện rõ tư duy đổi mới trong công tác nghiên cứu và qua các cuộc hội thảo, luôn đi tìm cái mới trong cuộc sống, nung nấu những ý tưởng cải cách sâu rộng hơn, hết lòng vì công cuộc đổi mới và phát triển đất nước.

Hầu hết các thành viên của tổ chức tư vấn đều chuyên làm công tác nghiên cứu, không giữ chức quyền trong bộ máy hành chính nhà nước, một số đã về hưu. Anh em thường nói vui là thực hiện chế độ "5 không": không biên chế, không lương, không chức vụ, không có cấp trên cấp dưới và quan trọng nhất là không bị ràng buộc, hạn chế gì khi góp ý kiến với Thủ tướng.

Do không nắm quyền lực, không vướng bận về địa vị, quyền lợi, không lo "giữ ghế" nên các thành viên trong tổ chức tư vấn làm việc với tinh thần khách quan, thực sự cầu thị, đoàn kết, tôn trọng lẫn nhau, cởi mở, thẳng thắn khi thảo luận với nhau cũng như khi báo cáo, kiến nghị với Thủ tướng; đồng thời luôn đề cao tính thiết thực, khiêm tốn, không phô trương hoạt động và đóng góp của mình.

Theo quy chế hoạt động ngay từ ngày đầu thành lập, tổ chức tư vấn đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Thủ tướng, không qua trung gian:

Thủ tướng thường xuyên làm việc với các thành viên  thường trực của Tổ, trực tiếp nghe, đọc các báo cáo, kiến nghị, đề ra yêu cầu nghiên cứu;

Hàng năm, Thủ tướng cùng các Phó Thủ tướng có cuộc họp với toàn Tổ, trực tiếp nghe các thành viên nhận xét và kiến nghị về tình hình kinh tế-xã hội và việc tiến hành cải cách kinh tế, cải cách hành chính.

Thủ tướng thường mời thành viên Tổ Tư vấn tham dự các kỳ họp thường kỳ của Hội đồng Chính phủ, các cuộc họp Thường trực Chính phủ mở rộng bàn định một số vấn đề quan trọng về đổi mới chính sách, thể chế.

Với đúng ý nghĩa chuyên gia, các thành viên có thể báo cáo và kiến nghị với Thủ tướng ý kiến riêng của mình, kể cả ý kiến khác với đường lối, chính sách hiện hành, và không nề hà khi có ý kiến trái với Tổ trưởng hoặc Trưởng ban và các thành viên khác.

Tổ rất chú trọng nắm tình hình thực tế qua các báo cáo của các bộ, các địa phương gửi Chính phủ, qua quan hệ tiếp xúc hàng ngày của các thành viên với những người hoạt động ở các giới và qua các cuộc khảo sát ở các địa phương; đồng thời cố gắng tiếp cận với lý luận và kinh nghiệm của thế giới, tiến hành có hiệu quả các cuộc khảo sát ở nước ngoài và xây dựng một trung tâm thông tin tư liệu đáp ứng tốt yêu cầu nghiên cứu.

Các yếu tố nêu trên giúp cho tổ chức tư vấn phát huy được nhiệt tình và trí tuệ của các thành viên, thực hiện được nhiệm vụ nghiên cứu và tư vấn theo " đặt hàng" của Thủ tướng, và một phần rất quan trọng là theo sự chủ động của tổ. Từng thời gian định kỳ hoặc khi cần thiết bất thường tổ có thể nêu lên với Thủ tướng và Chính phủ kiến nghị về những công việc trọng tâm, những khâu đột phá, những chính sách và biện pháp mới mà thực tế cuộc sống đòi hỏi.

Tổ chức tư vấn được giao chủ trì phối hợp với Văn phòng Chính phủ và một số bộ nghiên cứu, biên tập các báo cáo của Chính phủ do Thủ tướng hoặc Phó Thủ tướng thường trực trình bày mỗi năm hai lần tại kỳ họp Quốc hội, thể hiện tập trung những nhận định lớn về tình hình kinh tế-xã hội, đề ra những nhiệm vụ, giải pháp, chính sách theo tinh thần đổi mới.

Các báo cáo này cụ thể hoá các quan điểm, chính sách đổi mới trong các nghị quyết của Đảng, các ý tưởng đổi mới của Thủ tướng, đồng thời là một kênh đưa các suy nghĩ, kiến nghị trong quá trình nghiên cứu đổi mới của tổ chức tư vấn để trình Thủ tướng duyệt và chuyển thành chủ trương của Chính phủ. Sau khi Thủ tướng trình bày trước Quốc hội, các chính sách và công việc nêu trong báo cáo được Văn phòng Chính phủ đưa vào chương trình hành động của Chính phủ để tổ chức thực hiện.

Tác dụng tương tự cũng được phát huy qua một số báo cáo, đề án do Thủ tướng trình Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị và Quốc hội mà tổ chức tư vấn được giao chủ trì hoặc tham gia việc nghiên cứu, biên tập, như Chiến lược phát triển kinh tế-xã hội 2001-2010 và các kế hoạch 5 năm, văn kiện các kỳ hội nghị Trung ương khoá VII, VIII, IX bàn về kinh tế và về cải cách hành chính, về đổi mới và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị cơ sở v.v...

Ông Võ Văn Kiệt luôn là điểm tựa cho trí thức phát huy chủ kiến.

Trong việc thể chế hoá các quan điểm, chính sách đổi mới, tổ chức tư vấn có sự đóng góp tích cực bằng việc phản biện, tu chỉnh nhiều văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan chức năng soạn thảo, chủ động đề xuất chính sách và trực tiếp tham gia soạn thảo một số văn bản pháp luật quan trọng như Luật doanh nghiệp, Luật đầu tư...

Những khi được Thủ tướng giao giám định đề án của Bộ nào, tỉnh, thành nào trình Chính phủ, thường Tổ cử thành viên đến Bộ, đến tỉnh, thành làm việc hoặc mời những người soạn thảo đề án đến thảo luận tại trụ sở của Tổ, nhiều khi đạt đến thống nhất ý kiến, tạo quan hệ tin cậy lẫn nhau và thân tình giữa tổ với các Bộ, các tỉnh, thành.

Ngoài ra tổ chức tư vấn và các thành viên còn kiến nghị bằng văn bản một số vấn đề cụ thể về chủ trương, chính sách cần được sự quan tâm chỉ đạo của Thủ tướng.

Phần lớn các kiến nghị của tổ chức tư vấn được Thủ tướng chấp thuận, chuyển thành các quyết định hành chính để đi vào cuộc sống; do đó càng nâng cao trách nhiệm của các thành viên trong công tác nghiên cứu, tư vấn.

Cũng có một số việc tổ chức tư vấn làm chưa tốt, như có thời gian dồn tâm sức cho việc phục vụ sự chỉ đạo điều hành cụ thể, trước mắt của Thủ tướng, chưa coi trọng đúng mức việc nghiên cứu, đề xuất những vấn đề có ý nghĩa cơ bản, lâu dài; nặng về hoạch định chính sách mà chưa đi sâu tư vấn về tổ chức thực hiện; việc bồi dưỡng, nâng cao năng lực nghiên cứu, biên tập cho những cán bộ trẻ có được đặt ra nhưng thiếu biện pháp hữu hiệu nên kết qủa không đi kịp yêu cầu; chưa khai thác tốt tiềm năng mở rộng quan hệ hợp tác với giới nghiên cứu ở trong và ngoài nước vv...

Nhìn chung lại, với những đóng góp có ý nghĩa trong 14 năm hoạt động, tổ chức tư vấn được Thủ tướng tin cậy và giới nghiên cứu thừa nhận là có vai trò của một nhân tố tích cực trong công cuộc đổi mới và phát triển đất nước, vừa góp phần đưa vào cuộc sống các quan điểm, chính sách đổi mới đã được đề ra trong các nghị quyết của Đảng, vừa đề xuất các yêu cầu và chủ trương tiếp tục đẩy mạnh tiến trình đổi mới.

Cách tổ chức gọn nhẹ cùng với quy chế hoạt động có hiệu quả của tổ chức tư vấn cung cấp một số kinh nghiệm tốt cho việc tập hợp và phát huy chất xám trực tiếp giúp cho sự lãnh đạo ở tầm cao. Nhiều lần, một số người đại diện các tổ chức quốc tế (UNDP, WB, IMF), đại diện một số sứ quán nước ngoài tại nước ta, một số chuyên gia quốc tế đã phát biểu ý kiến rằng tổ chức và hoạt động của tổ chuyên gia tư vấn của Thủ tướng Chinh phủ là một sáng kiến rất hay, rất có giá trị của Việt Nam

Yếu tố quan trọng hàng đầu, có thể coi là điều kiện tiên quyết cho việc tập hợp và phát huy trí tuệ của chuyên gia tư vấn; đó là sự tôn trọng và chân thành lắng nghe của người lãnh đạo đối với các chuyên gia. Thái độ đó bắt nguồn từ tâm nguyện một lòng vì nước, vì dân cùng với ý thức gắn bó máu thịt với dân, tin vào dân, học hỏi dân mà anh Sáu Dân đã tôi luyện trong suốt quá trình hoạt động cách mạng, trở thành một tính cách mang đậm tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh.

Ai cũng biết anh Sáu Dân là người quyết đoán, song khi làm việc với tập thể hoặc cá nhân các chuyên gia tư vấn, anh không áp đặt ý kiến trước, không cắt ngang hoặc bỏ ngoài tai các ý kiến phản biện; ngay cả khi không đồng tình một nhận xét hoặc kiến nghị nào đó, anh không bao giờ cao giọng mà nhẹ nhàng phân tích và chấp nhận việc bảo lưu ý kiến của người đối thoại.

Điều quan trọng hơn nữa là anh luôn thẳng thắn khi trao đổi ý kiến, không bao giờ nghĩ một đằng nói một nẻo và không thành kiến đối với người có ý kiến trái với mình. Không phải mọi đề xuất của chuyên gia tư vấn đều được anh Sáu Dân chấp thuận, song các chuyên gia tư vấn đã làm việc với Anh đều ghi sâu ấn tượng về một nhà lãnh đạo có tâm và có tài, gắn bó với trí thức bằng cả trí tuệ và tấm lòng.

Ngoài những khi làm việc chính thức, anh Sáu Dân còn có nhiều lúc trò chuyện tâm sự thân tình, cởi mở như một người anh, chân thành giãi bày những điều ưu tư, trăn trở của mình về công việc chung của đất nước.

Từ khi thôi cương vị Thủ tướng cho đến những ngày cuối đời, anh vẫn không ngừng suy nghĩ, hết lòng đóng góp cho công việc chung và giữ quan hệ trao đổi thẳng thắn, thân tình với một số chuyên gia trong Tổ tư vấn trước đây.

Anh chị em tư vấn thật lòng yêu mến, qúy trọng Anh, cảm thấy bình đẳng, tự do, thoải mái, có thể nói thẳng mọi ý nghĩ, mọi tình cảm khi làm việc với Anh.

Sự tin cậy lẫn nhau như thế tạo không khí và mội trường rất thuận lợi, rất văn hoá, tính nguyên tắc quyện với tình người, nâng cao rõ rệt hiệu quả công tác nghiên cứu, tư vấn, đáp ứng yêu cầu đổỉ mới và phát triển đất nước.

Trần Đức Nguyên (Tuần Việt Nam)

[1] Quyết định số 473/QĐ-TTg ngày 30-5-1998;

[2] Số người làm việc thường xuyên ở trụ sở của cơ quan tư vấn, gồm các chuyên gia thường trực và bộ phận giúp việc, khi đông nhất không quá 15 người.