Tránh rơi vào “bẫy tài nguyên”

Do đó, dẫn tới các tác động tiêu cực tới môi trường, kinh tế - xã hội, đời sống người dân và làm thất thoát nguồn tài nguyên thiên nhiên. Nhiều ý kiến lo ngại tình trạng trên có thể khiến Việt Nam rơi vào “bẫy tài nguyên”, nghĩa là có nguồn tài nguyên dồi dào nhưng vẫn kém phát triển.

Cấp phép tràn lan

Theo báo cáo của Viện Tư vấn phát triển (CODE), tình trạng cấp phép hoạt động không theo quy hoạch, cấp phép tràn lan chia nhỏ để cấp hay cấp phép cho các tổ chức, cá nhân không đủ năng lực khai thác, chưa có hồ sơ thiết kế mỏ... Đặc biệt là các hoạt động khai thác tự do, không phép chưa được ngăn chặn.

Theo con số thống kê, chỉ tính trong ba năm từ 2005-2008, số giấy phép do UBND các tỉnh, thành cấp (3.495 giấy phép khai thác) gấp gần 8 lần số lượng giấy phép Bộ Công nghiệp cũ (nay là Bộ Công Thương) và Bộ Tài nguyên - Môi trường (TNMT) cấp.

Đại diện tỉnh Yên Bái, ông Lê Đình Đạo - Phó GĐ Sở TNMT - thừa nhận trước khi có chấn chỉnh thì tỉnh này đã để xảy ra tình trạng cấp phép sai phạm, không đúng thẩm quyền, cấp phép vào các khu vực đang điều tra - đánh giá về địa chất khoáng sản, khu vực ngoài quy hoạch... Theo ông Lê Đình Đạo, trong số 168 giấy phép cấp cho các đơn vị khai thác thì T.Ư cấp 20 giấy phép, còn lại 148 giấy phép là do UBND tỉnh cấp...

Người tứ xứ đổ về khai thác vàng trái phép trên sông Vàng (Quảng Nam).

Thất thoát nhiều

Có ý kiến cho rằng, tại sao việc khai thác quặng tràn lan ở Hà Tĩnh trước đó không mang lại bài học quản lý nào cho các địa phương rút kinh nghiệm? Bởi khi được phân cấp quản lý việc cấp phép cũng như giám sát tình hình khai thác khoáng sản tại địa phương mình thì UBND các địa phương đã cấp cho cả các đơn vị không đủ năng lực về tài chính và công nghệ khai thác, chế biến lạc hậu, được khai thác. Phần lớn là khai thác thủ công nên đa số các mỏ hiện chỉ được lấy phần giàu nhất, bỏ đi phần nghèo hơn và các khoáng sản đi cùng dẫn tới lãng phí tài nguyên.

Theo thống kê do CODE công bố, tổn thất khai thác than hầm lò là 46-60%, khai thác apatit là 26-43%, quặng kim loại 15-30%, vật liệu xây dựng 15-20% và dầu khí là 50-60%. Trong khai thác vàng, độ thu hồi quặng cũng chỉ đạt 30-40%. Và sau khi khai thác, các đơn vị này cũng chỉ xuất khẩu nguyêu liệu thô. Nhà nước thất thoát nguồn thu khá lớn, và đặc biệt là tổn thất do xuất khẩu quặng thô có giá trị thấp.

Tránh “bẫy tài nguyên”

Tình trạng trên khiến nhiều nhà khoa học và quản lý lo ngại tình trạng Việt Nam có thể rơi vào “bẫy tài nguyên” hay “lời nguyền tài nguyên” (hiện tượng các quốc gia có nguồn dự trữ tài nguyên khoáng sản dồi dào nhưng lại kém phát triển, quản trị đất nước yếu hơn các quốc gia có ít tài nguyên hơn. Do đó, Việt Nam cần có nhiều sự thay đổi mà cần cụ thể hóa vào luật. Dự thảo Luật Khoáng sản sắp tới sẽ được trình Quốc hội xem xét và sửa đổi.
 
Theo góp ý của các nhà khoa học và đại diện của các địa phương, để tránh tình trạng chồng chéo về quản lý (hiện chức năng quản lý nhà nước đang được giao cho ba đầu mối là Bộ TNMT, Bộ Công Thương và Bộ Xây dựng), thì Bộ TNMT thực hiện quản lý khoáng sản phạm vi cả nước, chịu trách nhiệm điều tra về địa chất, khảo sát thăm dò tiềm năng trữ lượng khoáng sản tổng thể để đưa vào quản lý.

Các mỏ khai thác được bàn giao cho Bộ Công Thương quản lý cấp phép khai thác theo hình thức đấu thầu (hoặc chỉ định thầu đối với khoáng sản chiến lược) theo các dự án khai thác - chế biến theo quy hoạch. Do các tình trạng buông lỏng quản lý và cấp phép tràn lan nên việc hạn chế phân quyền cho UNBD các địa phương được cho là hợp lý.

Về lâu dài theo Hiệp hội các Nhà KHKT, nên giao quyền quyết định cho các địa phương đó với việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên trên địa bàn (gắn với trách nhiệm cá nhân, đơn vị cụ thể). Ngoài ra, Luật Khoáng sản cũng cần quy định rõ về việc phục hồi môi trường, bảo vệ quyền lợi nhân dân địa phương, phân rõ nguồn thu từ khoáng sản khai thác được...