Quan trọng hơn cả những phản biện là sự vượt lên chính mình của Quốc hội và mỗi đại biểu, khắc phục một ý nghĩ bi quan cho rằng "nói cũng chẳng đến đâu, bởi vì khi bấm nút vẫn là thiểu số", gây nên bởi những tiền lệ, mà một xảy ra cách đây không lâu!
Những con số kết quả của một quá trình mang tính đổi mới
Suốt gần một tháng qua, về Dự án đường sắt cao tốc Bắc – Nam mà Chính phủ trình Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư, tại Quốc hội cũng như trong xã hội, đã có nhiều bài báo, phát biểu sôi nổi và sâu sắc. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã tổ chức lấy ý kiến của các đại biểu Quốc hội trước khi Quốc hội quyết định về dự án này và ngày 15.6.2010, kết quả thăm dò đã được thông báo.
271 trên 474 (57,17%) phiếu thăm dò ý kiến đại biểu Quốc hội về dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam được thu về đồng ý để Quốc hội ra nghị quyết ngay kỳ họp này. Có 148 trong số đó đồng ý hoàn toàn theo phương án Chính phủ trình. Số phiếu này bằng 31,22%, thấp hơn số phiếu không đồng ý ra nghị quyết trong kỳ họp này, 192/474 bằng 40,51%.
Điều cần nhấn mạnh là sự đồng ý ra nghị quyết là một sự đồng ý có điều kiện theo hướng: (a) Chính phủ lập quy hoạch chi tiết, tiếp tục nghiên cứu sâu hơn, toàn diện hơn điều kiện đảm bảo tính khả thi của tuyến đường sắt cao tốc Hà Nội - TP.HCM; (b) Trên cơ sở đó, Chính phủ sẽ lập dự án khả thi một trong hai đoạn tuyến, Hà Nội - Vinh hoặc TP HCM - Nha Trang để trình Quốc hội xem xét quyết định chủ trương đầu tư một trong hai tuyến và đầu tư vào thời điểm thích hợp trước năm 2020.
Có thể nói đây là một lần hiếm hoi, nếu không phải là lần đầu tiên, nội dung một tờ trình của Chính phủ đã không được Quốc hội chấp nhận về cơ bản, cho dù nó đã được điều chỉnh ngay trong kỳ họp, và cho dù các thành viên Chính phủ, kể cả người thứ hai trong Chính phủ đã "vào cuộc" để bảo vệ nó.
Theo tôi, không phải vì Quốc hội "chống đối" Chính phủ, như có người có thể nghĩ, mà chính là vì dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam đã được làm vội vã, nhiều lỗ hổng và lý lẽ không đủ sức thuyết phục.
Đó là sự thất bại của việc trình vội vã một sản phẩm chưa đủ độ chín mà lại muốn Quốc hội thông qua để cho kịp với một "kế hoạch" được tính lùi trở lại từ thời điểm dự kiến sẽ triển khai.
Đó là vấp ngã của một cách nghĩ, của một quan niệm không đúng về chức năng nhiệm vụ của Quốc hội đã được Hiến pháp quy định.
 Tất cả các tác giả các bài báo trên ai cũng mong muốn có một đường sắt cao tốc Bắc - Nam nhưng chưa phải vào lúc này, bởi lẽ không thể thoát ly thực tế của đất nước, và phải tính đến cả hai mặt của vay vốn ODA, chưa nói đến một bối cảnh thế giới đầy biến động. Chắc chắn rằng các bài viết này đã có âm hưởng trong kết quả thăm dò đã được đề cập trên đây. |
Nhìn dưới góc độ tích cực, quá trình dẫn đến kết quả thăm dò ý kiến của đại biểu Quốc hội là một bước đổi mới trong mối quan hệ lập pháp - hành pháp giúp cho cả hai thiết chế mạnh hơn lên trong việc hoàn thành nhiệm vụ của mình.
Phản biện nghiêm túc, xây dựng và lắng nghe phản biện là một đổi mới
Những phát biểu và chất vấn ngay tại hội trường đã thể hiện tinh thần trách nhiệm của đại biểu Quốc hội đối với cử tri, đối với đất nước và đối với chính cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Nhưng quan trọng hơn cả những phản biện là sự vượt lên chính mình, khắc phục một ý nghĩ bi quan cho rằng "nói cũng chẳng đến đâu, bởi vì khi bấm nút vẫn là thiểu số", gây nên bởi những tiền lệ, mà một xảy ra cách đây không lâu!
Mong và tin rằng, từ phiếu thăm dò ý kiến cho tới lúc bấm nút, sự phản biện và sự vượt qua chính mình này sẽ tiếp tục được khẳng định mạnh mẽ.
Trong tháng vừa qua, trên mạng tôi đã đọc được hàng chục bài báo sâu sắc của các chuyên gia Việt Nam trong và ngoài nước trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, khoa học, công nghệ, môi trường,... Các bài này đã phản biện từng vấn đề, từng điểm trong báo cáo ban đầu cũng như trong báo cáo chỉnh sửa mà Chính phủ trình lại sau đó.
Nhiều bài đã cung cấp thông tin, số liệu và những dự báo cần thiết; đã phân tích về tài chính, đánh giá về hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội, về hiệu lực chiến lược. Có bài đã cảnh báo các tác động về môi trường, về diện tích rừng sẽ mất, về hậu quả của việc đào cắt tạo ta-luy cho đường sắt dài 149,5km trên đất dốc, của việc đào đắp 214,4 km trên nền đất thấp, của việc xây dựng 72 đường hầm, dài tổng cộng 116,6 km, ... Có bài đã cảnh báo về lãng phí và tác động xấu đến hệ thống điện. Có bài nhắc lại lời dặn tiết kiệm của Bác, đặc biệt khi đất nước còn nghèo, không nên đua đòi với thiên hạ mà có con đường phát triển của chính mình, không phải là con đường biệt lập mà là con đường hội nhập thông minh và chính vì vậy được kính trọng.
Tất cả các tác giả các bài báo trên ai cũng mong muốn có một đường sắt cao tốc Bắc - Nam nhưng chưa phải vào lúc này, bởi lẽ không thể thoát ly thực tế của đất nước, và phải tính đến cả hai mặt của vay vốn ODA, chưa nói đến một bối cảnh thế giới đầy biến động.
Chắc chắn rằng các bài viết này đã có âm hưởng trong kết quả thăm dò đã được đề cập trên đây.
Góp ý kiến phản biện xây dựng và lắng nghe các ý kiến này là một đổi mới, đúng với mong muốn của Đảng mà Ủy viên Bộ Chính trị, thường trực ban bí thư, ông Trương tấn Sang, đã phát biểu tại Đại hội của Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật ngày 29.4.2010 vừa qua [1].
Phát huy Quốc hội và phản biện xã hội là một đổi mới được cử tri hoan nghênh và mong đợi
Lời phát biểu trên đây và quá trình diễn tiến từ thảo luận đến lấy ý kiến và công bố kết quả thăm dò chung quanh dự án đường sắt cao tốc Bắc - Nam được cử tri hoan nghênh và cảm nhận như là một sự đổi mới cần thiết.
Cần thiết để hành pháp và lập pháp bổ sung cho nhau về cách nhìn, cách đặt vấn đề, tranh luận khi xem xét mọi ngóc ngách của cùng một vấn đề, như xây dựng đường sắt cao tốc Bắc - Nam chẳng hạn, cả hai thiết chế cùng tham khảo những phản biện khách quan của rộng rãi các chuyên gia trong xã hội.
Đó cũng là một đổi mới về phương thức lãnh đạo để ý Đảng gặp lòng Dân.
Gs.Tskh. Nguyễn Ngọc TrânTuần Việt Nam
[1] Trích bài phát biểu: "Thứ tư, chủ động đẩy mạnh các hoạt động (...) phản biện, giám định các chương trình, dự án, đề án lớn về phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học và công nghệ, giáo dục và đào tạo... để cung cấp các luận cứ khoa học, nâng cao chất lượng các đề án trước khi cấp có thẩm quyền quyết định".