Cả nước khốn khổ vì 'ông độc quyền' - Bài 5&cuối

Bài 5: Độc quyền và đặc quyền

Trả lời phỏng vấn báo chí, Chủ tịch HĐQT EVN Đào Văn Hưng và một số lãnh đạo EVN luôn tỏ vẻ muốn xóa độc quyền, xây dựng thị trường điện cạnh tranh. Tuy nhiên, trên thực tế, EVN vẫn tìm mọi cách trì hoãn, đưa ra nhiều lý lẽ để bảo vệ thế độc quyền. Vì sao lại như vậy?

Công nhân ngành điện sửa chữa đường dây bị sự cố. Ảnh: Thục Quyên.

Câu chuyện phá bỏ thế độc quyền của EVN trong các khâu đã được đề cập rất nhiều lần, qua nhiều năm, tại các hội thảo, các văn bản góp ý của các chuyên gia trong và ngoài nước. Tuy nhiên, đến nay, EVN mới chỉ bỏ độc quyền về tạo nguồn điện, còn những khâu quan trọng khác vẫn không có gì thay đổi.

Những bất cập trong cách tổ chức mô hình của ngành điện đã được ông Martin Rama, Chuyên gia Kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới (WB) tại Việt Nam, chỉ ra khi EVN đề xuất mô hình Công ty cổ phần mua bán điện duy nhất (EPTC) năm 2008.

Theo ông Rama, công ty này nên là người đại diện cho Chính phủ, cho Nhà nước để làm trung gian giữa người mua và người bán điện. Còn mô hình mà EVN đề xuất là cổ phần có cổ đông là những nhà sản xuất điện, điều này sẽ tạo ra động cơ để công ty này tăng mức lợi nhuận lên trong khi WB muốn mô hình công ty mua bán điện là để giảm chi phí cho các hộ tiêu dùng điện. Hơn nữa, mô hình EPTC như đề xuất của EVN chưa được áp dụng ở nơi nào trên thế giới cả và tạo xung đột lớn về quyền lợi.

Việc phá thế độc quyền của ngành điện cũng được Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA) nhiều lần đề cập. Trong văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ mới đây, ông Trần Viết Ngãi, Chủ tịch VEA vẫn kiên trì đề nghị cơ cấu lại khâu mua bán điện, thành lập Tổng Công ty mua bán điện quốc gia hoạt động độc lập do Chính phủ quản lý, trực thuộc Bộ Tài chính. Tổng công ty này có thể có cả các công ty thành viên hình thành ở cả ba miền và là đơn vị ký hợp đồng mua điện trực tiếp với các nhà máy điện theo hình thức mua buôn.

Ví dụ điển hình chuyện EVN muốn giữ thế độc quyền là chuyện Chủ tịch HĐQT EVN Đào Văn Hưng có văn bản gửi Thủ tướng phản đối đề án “Tái thiết kế tổng thể thị trường điện cạnh tranh và tái cơ cấu ngành điện” do Bộ Công Thương đề xuất năm 2009.

Theo đề án này, sẽ tiến hành gom các nhà máy phát điện thuộc EVN để thành lập một số tổng Cty phát điện có tổng công suất mỗi đơn vị đến 2015 là từ 7.000 MW đến 8.000 MW với tổng vốn đạt khoảng 150.000 tỷ đồng mỗi đơn vị; Tách Trung tâm điều độ hệ thống điện quốc gia (Ao), Tổng Cty Truyền tải Điện quốc gia ra khỏi EVN thành Tổng Cty hoặc Cty điều độ hệ thống điện quốc gia hoạt động độc lập; Hợp nhất các công ty điện lực của EVN thành năm tổng công ty điện lực trực thuộc EVN.

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia thời điểm đó, đề án của Bộ Công Thương có tính khả thi. Nếu thực hiện được như vậy, sẽ xóa được tình trạng độc quyền của EVN hiện nay, hình thành thị trường điện cạnh tranh ở Việt Nam.

Tuy nhiên, sau khi Bộ Công Thương trình đề án, Chủ tịch HĐQT EVN Đào Văn Hưng đã có văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ bày tỏ quan điểm không nhất trí với đề án do thiếu tính khả thi và ảnh hưởng lớn đến an ninh năng lượng quốc gia.

Theo lãnh đạo EVN, việc thiết lập thị trường điện là cần thiết nhưng nếu thực hiện theo đề án sẽ không còn EVN theo đúng nghĩa, do EVN chỉ chịu trách nhiệm trong khâu phân phối điện, quản lý chỉ bằng 1/3 so với quy mô hiện nay. Cùng với đó EVN sẽ không còn giữ vai trò là “bà đỡ” của thị trường điện, không còn là người giữ vai trò chính trong việc đảm bảo an ninh năng lượng cho quốc gia và thực hiện các chính sách công ích, xã hội.

EVN khẳng định nếu tách khâu Phát điện- Truyền tải do EVN đang quản lý về Bộ chủ quản sẽ đi ngược với Nghị quyết của Đảng và Chính phủ về mô hình Tập đoàn điện lực, hình thành tập đoàn kinh tế mạnh.

Lãnh đạo EVN cũng cho rằng việc đề án phê phán EVN nắm giữ và chi phối hầu hết các khâu trong dây chuyền sản xuất -  truyền tải -  phân phối nên không thể minh bạch được chi phí cho từng khâu; tình trạng cắt điện tràn lan, không có kiểm soát và không có mục đích, đặt lợi ích doanh nghiệp lên trên lợi ích quốc gia... là nhận xét hoàn toàn khác với thực tế phát triển ngành điện.

EVN đã phải hy sinh lợi ích của doanh nghiệp cho lợi ích phát triển kinh tế xã hội của đất nước khi phải mua điện của một số nhà máy từ 7 đến 11 cent/kWh để bán buôn ở nông thôn với giá 390 đồng/kWh (2,3 cent). Cả năm 2008 phải bù lỗ 6.305 tỷ đồng.

Sau phản ứng của lãnh đạo EVN, Bộ Công Thương cũng không có ý kiến gì, và đến nay đề án trên chưa được thực hiện.

Độc quyền gắn với đặc quyền

Bình luận về chuyện EVN không muốn buông vị thế độc quyền, một chuyên gia khẳng định: “Độc quyền bao giờ cũng gắn với đặc quyền và đặc lợi. Miếng bánh béo bở thường là những thứ mà người sở hữu không muốn chia sẻ cho bất kỳ ai. Chưa kể, vừa nắm vị thế độc quyền, EVN lại là tập đoàn, nên hưởng nhiều cơ chế đặc thù. Đó là lý do mà người ta cố giữ được ngày nào hay ngày đó”.

Việc giữ miếng bánh cho mình sẽ giúp cho đơn vị có điều kiện chuyên sâu trong lĩnh vực nhưng sẽ không tạo được sự cạnh tranh hay sự phát triển mang tính đột phá trong lĩnh vực đó. Từ cơ chế độc quyền đến tính cạnh tranh bao giờ cũng vậy.

“Nếu vẫn nắm tất cả các khâu trọng yếu của ngành điện như mua bán điện, truyền tải và thậm chí cả việc quyết định huy động mua điện giá cao vào thời điểm bất kỳ trong năm sẽ khiến các doanh nghiệp phải lụy EVN. Vì vậy việc EVN muốn giữ thế độc quyền là điều tất yếu, dễ hiểu”- Chuyên gia trên bình luận.

Chưa kể, với cơ chế độc quyền mua bán điện như hiện nay, lại mang danh phải lo cho cả người nghèo ở nông thôn (giá bán điện thấp), nên lãnh đạo EVN khi bị dư luận phản đối tình trạng độc quyền, thường nại ra chuyện nếu xóa độc quyền thì ai lo điện cho những người nghèo này. Cũng chính vì thế, khi làm ăn không hiệu quả hoặc hiệu quả thấp, EVN lại có thể lấy cái gọi là nhiệm vụ chính trị này để làm bình phong.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu quản lý Kinh tế Trung ương, việc không tách bạch được nhiệm vụ kinh doanh và nhiệm vụ chính trị của doanh nghiệp, chỉ làm cho doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả. Tai hại hơn, nó tạo ra sự tù mù, thiếu minh bạch. Đã là doanh nghiệp, nhà nước chỉ nên giao cho họ một nhiệm vụ duy nhất là kinh doanh.

Bài cuối: Xóa độc quyền - đừng để chậm hơn nữa!

TS Nguyễn Mạnh Hiến, nguyên Viện trưởng Viện Năng lượng, nêu ra những việc cần làm ngay để thoát cảnh thiếu điện.

TS Nguyễn Mạnh Hiến, nguyên Viện trưởng Viện Năng lượng.

Kinh doanh đang lẫn lộn với công ích

Giá điện hiện nay của ta so với các nước trong khu vực thì thế nào, thưa ông?

So với Trung Quốc, giá điện của mình cao hơn, còn so với các nước khác trong khu vực, ta thấp hơn. Giá điện Trung Quốc thấp do các thiết bị xây dựng nhà máy điện họ đều chế tạo được, nên suất đầu tư rẻ, còn Việt Nam xây nhà máy điện gần như tất cả đều phải nhập khẩu, nên suất đầu tư cao.

Nhưng giá điện là một chuyện, chuyện quan trọng hơn, đang kìm hãm sự phát triển ngành điện ở ta, chính là cơ chế độc quyền của EVN, thưa ông?

Hiện chúng ta mới chỉ xóa được độc quyền về nguồn phát điện, còn khá nhiều khâu EVN vẫn nắm độc quyền. Theo tôi, muốn phát triển ngành điện thì phải tách bạch ra.

Như ở Thái Lan, họ có hai TCty độc lập. Một TCty là e-gate, quản lý tất cả nguồn điện, đường dây truyền tải cao áp và chỉ bán điện cho khu vực thành phố. Còn khu vực nông thôn thì có một TCty trực thuộc Bộ Nội vụ đảm trách, thực hiện nghĩa vụ công ích.

Sự tách bạch về kinh doanh và nghĩa vụ công ích này giúp họ quản lý minh bạch hơn. Ở ta, EVN vừa làm kinh doanh, vừa thực hiện nghĩa vụ công ích, nên nhiều khi lúng túng như gà mắc tóc.

Trước mắt, cần tách truyền tải, mua bán điện khỏi EVN

Theo ông, trong bối cảnh hiện nay thì có thể cải tổ EVN ở những khâu nào?

Tách phần công ích ra để cho mọi việc minh bạch, và làm sao khi tăng giá điện thì người dân không phản ứng thái quá, vì chỉ có tăng giá điện thì mới phát triển được nguồn điện. Cùng với đó, cần tách các khâu độc quyền của EVN. Cty mua bán điện phải là một doanh nghiệp độc lập.

Theo đề án chuyển kinh doanh điện sang cơ chế thị trường Cty mua bán điện trực thuộc EVN hiện nay sẽ được tách ra thành đơn vị độc lập. Các nhà máy điện của EVN và đơn vị khác phải bán cho Cty này. Việc đó sẽ hạn chế độc quyền của EVN, tạo sự bình đẳng với các Cty khác.

Công ty này, theo ông, sẽ trực thuộc cơ quan nào?

Có thể trực thuộc Cục Điều tiết điện lực. Nó phải hoạt động theo quy định chặt chẽ về chống độc quyền. Cũng có thể tách phần truyền tải sang Trung tâm Điều độ hệ thống điện quốc gia, để chống độc quyền trong truyền tải. Doanh nghiệp này không đặt mục tiêu kinh doanh lấy lợi nhuận mà hoạt động như một doanh nghiệp công ích, ai cũng có thể thuê truyền tải. Như vậy, mới xóa được độc quyền.

Phải kiểm soát đàm phán giá điện

Hiện việc đàm phán giá điện do ai kiểm soát, để đảm bảo giá ấy là khách quan, trung thực, thưa ông?

Theo tôi, không chỉ có người mua và bán, mà còn có sự tham gia của Bộ Công Thương. Còn việc có tiêu cực trong đàm phán không, thì tôi không rõ. Cái này đúng là cần có sự kiểm soát của cả Bộ Tài chính và cơ quan kiểm toán.

Thưa ông, EVN vẫn kêu giá bán điện theo cách tính luỹ tiến hiện nay là thấp, không thu hút được nguồn vốn đầu tư vào điện. Nhưng thực tế chưa có cơ quan nào kiểm soát cơ cấu giá như vậy là cao hay thấp, EVN lỗ lãi ra sao?

Chưa có ai kiểm tra. Đáng lẽ cơ quan quản lý nhà nước, là Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, phải làm việc đó. Ngay cả việc EVN đang bán điện, giá trung bình là cao hay thấp, cũng chưa ai tính. Còn việc EVN bán điện lỗ là không có, họ vẫn có lãi để nộp ngân sách. Một số nhà máy điện EVN phải mua giá cao hơn giá bán, phải bù lỗ, nhưng phần bù lỗ này lấy từ chỗ khác sang, chứ về tổng thể không lỗ.

Cảm ơn ông.

Bá Kiên - Phạm Tuyên Thực hiện (Tiền phong)