Bài 1: Cán bộ lớp trước chưa sẵn sàng nhường 'ghế'
Về việc trẻ hóa đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý, nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan nói, lớp cán bộ đi trước chưa thật tin hoặc chưa muốn tin lớp trẻ, chưa hết lòng, hết sức giúp đỡ, đào tạo họ, thậm chí chưa sẵn sàng nhường ghế cho họ.
Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan . Ảnh: Xuân Phú
Theo nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan, việc này đã được đề ra từ lâu và nhiều lần, thậm chí còn đưa ra cả chỉ tiêu về tỷ lệ cán bộ trẻ trong các cấp ủy, song đến nay vẫn chưa đạt được yêu cầu. Nếu không trẻ hóa thì các tổ chức, cơ quan sẽ lão hóa; sự năng động, tính sáng tạo kém đi, sự hụt hẫng thế hệ sẽ nảy sinh.
Nên thay đổi suy nghĩ sống lâu lên lão làng
Thực tế cấp ủy thiếu cán bộ trẻ theo ông đâu là nguyên nhân?
Ở đây nguyên nhân đến từ nhiều phía, một phần nằm trong lớp trẻ chưa tỏ rõ bản lĩnh, chưa vươn lên đủ mức để đáp ứng đòi hỏi ở cán bộ lãnh đạo quản lý. Song có lẽ nguyên nhân chủ yếu nằm trong lớp cán bộ đi trước chưa thật tin hoặc chưa muốn tin vào lớp trẻ, chưa hết lòng, hết sức giúp đỡ, đào tạo họ, thậm chí chưa sẵn sàng nhường bước, nhường ghế cho họ.
Như vậy nguyên nhân chúng ta đã nhìn thấy, quyết tâm chúng ta có thừa mà sao tình trạng đó mãi chưa được cải thiện?
Muốn thay đổi thực trạng này thì trước hết phải bắt đầu từ sự đổi mới tư duy. Người trẻ thì không tự ti; người lớn tuổi thì rũ bỏ tâm tư không tin tưởng thực sự vào lớp trẻ mà nhiều khi đằng sau điều đó là không muốn nhường chỗ.
Thời Cách mạng tháng Tám, ngoài Bác Hồ có cao tuổi một chút, còn các nhà lãnh đạo hàng đầu của ta cũng chỉ khoảng 30-40 tuổi nhưng đã làm nên những sự tích vĩ đại; cớ sao ngày nay cứ chê anh em tuổi ấy còn non trẻ? Chúng ta nên thay đổi nếp nghĩ sống lâu lên lão làng, tuần tự như tiến.
Nhưng cán bộ trẻ lẫn những người muốn sử dụng cán bộ trẻ đang bị bó bởi những chính sách mà họ khó có thể xé rào vượt qua?
Việc quan trọng là chỉnh sửa những cơ chế, chính sách bất cập. Ví dụ, với cơ chế hiện nay rất khó tiến cử người tài vượt cấp. Sắp xếp người luống tuổi nhưng không đủ tài năng đức độ, thậm chí chuyện nghỉ hưu cũng nặng nề vì khi đương nhiệm thì đi đôi với “quyền” là “lợi”; theo đúng chế độ hiện hành thì chưa đủ ăn chứ nói gì tới tích lũy, lo nhà, lo cửa, hơn nữa cán bộ của ta chỉ có “nghề cán bộ”, rời cơ quan thì chẳng biết làm gì để sống.
Còn một chuyện nữa là chưa có cơ chế đào tạo lớp trẻ cho ra lớp ra lang. Hồi tôi ở Bộ Ngoại giao có chế độ “tập sự cấp vụ”, “tập sự cấp bộ”, nghĩa là thông qua sự tiến cử của quần chúng và sự xem xét của lãnh đạo theo một số tiêu chuẩn rất cụ thể, một số chuyên viên được đưa vào diện tập sự, nghĩa là tập điều hành lãnh đạo vụ, bộ như thật, hằng năm có cơ chế đánh giá đa chiều, 2 năm nếu đủ tiêu chuẩn thì đề bạt, không đủ thì trở về công việc cũ. Không cho thử thì biết ai có đức có tài?
Bộ trưởng muốn sa thải nhân viên bê trễ cũng khó
Từng là một trong những lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước, ông đã bao giờ kiến nghị hay chủ động đổi mới công tác cán bộ trong phạm vi ông lãnh đạo hay chưa?
Làm việc trên các cương vị khác nhau ở Bộ Ngoại giao, Bộ Thương mại, Ban bí thư T.Ư Đảng, Chính phủ, tôi cũng đã cố gắng đóng góp nhất định vào việc đổi mới công tác cán bộ.
Ví dụ khi ở Bộ Ngoại giao, có thời tôi phụ trách đơn vị lo chế độ tập sự cấp vụ, cấp bộ theo sáng kiến của Bộ trưởng Nguyễn Cơ Thạch, thông qua đó đã có nhiều đề xuất về cơ chế đánh giá, đề bạt cán bộ quản lý đi đôi với việc hình thành cơ chế khuyến khích chuyên gia...
Sang Bộ Thương mại, tôi cũng cố thực hiện chủ trương lấy ý kiến rộng rãi của các đơn vị trong bộ, các công ty, các sở về cán bộ lãnh đạo...
Thực tế sự đổi mới mà ông tâm huyết có thực sự phát huy hiệu quả?
Thú thật là nhiều khi cũng bị ràng buộc bởi cơ chế, không dễ gì thực hiện được ý muốn của mình. Ví dụ, không làm sao động viên được cán bộ đi vào đường chuyên gia thay vì chạy theo quan lộ vì đi theo đường chuyên gia thì làm sao vượt bậc được, làm sao có “quyền” có “lợi” được?
Hay khi xây dựng chế độ khuyến khích ngoại ngữ thì lại vấp phải chế độ tiền lương không cho phép. Hay muốn sa thải một nhân viên thiếu năng lực chuyên môn, bê trễ công việc, thậm chí “ba gai”, cũng khó nếu họ không vi phạm kỷ luật cụ thể gì. Có khi họ quậy phá, bản thân mình chẳng sứt đầu cũng mẻ trán!
Rõ ràng phải dành cho người đứng đầu cơ quan quyền lực nào đó trong việc chọn lựa, sử dụng cán bộ đi đôi với cơ chế ngăn ngừa tình trạng lạm quyền.
Nguy hại nhất là chỉ dựa vào bằng cấp
Thưa ông, làm sao để những người có tài năng thực sự đóng góp cho sự phát triển của đất nước?
Người ta hay trích câu ghi trên bia đá trong Văn Miếu: “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”; việc phát hiện, đào tạo bồi dưỡng, sử dụng hiền tài cũng được nêu ra trên nhiều diễn đàn, trong nhiều văn kiện, song xem ra đây vẫn là nỗi trăn trở của nhiều người.
Mọi chuyện chắc phải bắt đầu từ khâu phát hiện. Ở khâu này, chỉ có 2 con đường: qua thực tiễn (nơi học tập, làm việc) và thông qua sự đánh giá của quần chúng.
Khâu tiếp theo là đào tạo, bồi dưỡng. Vấn đề là định đào tạo, bồi dưỡng cho việc gì vì mỗi việc đòi hỏi một phẩm chất riêng chứ cứ chung chung, giống nhau cả thì cũng chẳng có người tài được. Nguy hại nhất là chỉ căn cứ vào bằng cấp mà không ít trường hợp là rởm.
Tôi rất nể phục các cán bộ có lắm bằng cấp: cử nhân hay thạc sỹ, tiến sỹ, nào là luật, là kinh tế, là chính trị…; không biết họ học cách gì mà lắm bằng cấp thế? Ngầm giao dịch với một số “nhân tài” kiểu này thì thấy rằng hóa ra họ chẳng biết mô tê gì về những ngành cao siêu ấy cả; đó là chưa kể về ngoại ngữ thường chỉ ở mức “how are you?”.
Song nhân tài thực sự được phát hiện và bồi dưỡng nhưng lại không lọt cơ cấu khi sử dụng?
Đúng như thế, có thể nói quan trọng nhất là sử dụng. Ở đây, điều quyết định là “minh chủ” có muốn và có dám dùng người tài không, hay ngại người ta lấn lướt mình; bên cạnh đó “người tài hay có tật”, họ có những cá tính phải được thông cảm. Môi trường làm việc cũng là khâu cực kỳ quan trọng, nhất là sự tôn trọng đối với công việc và sự đóng góp của họ, nội bộ phải đoàn kết.
Rất nhiều người tài chưa phải hoặc không phải là đảng viên nên họ không được nắm giữ vị trí lãnh đạo để có thể đóng góp nhiều hơn cho đất nước?
Phải học tập và làm theo tấm gương Bác Hồ trong lĩnh vực này. Sự nghiệp cách mạng của đất nước ta là sự nghiệp của toàn dân; Đảng ta chỉ lãnh đạo chứ không làm thay, dù có cầm quyền cũng không có nghĩa là giữ mọi cương vị.
Chính phủ ta sau Cách mạng Tháng Tám và trong kháng chiến chống Pháp có rất nhiều nhân sỹ, trí thức ngoài Đảng. Chính sách của Bác vừa tận dụng được người hiền tài, vừa củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Vậy trong công tác cán bộ, chúng ta có cần quy định cụ thể những vị trí nào nhất thiết phải do đảng viên nắm giữ, còn các vị trí còn lại có thể người ngoài Đảng nắm giữ?
Có lúc ta cũng đã nêu vấn đề bố trí nhân sỹ làm Bộ trưởng song cho đến nay vẫn chưa có, trong khi ở Trung Quốc, trong chính phủ có mấy vị nhân sỹ ngoài Đảng.
Để làm được việc này, cũng phải trở về tư duy của Bác Hồ. Bên cạnh đó, cần chỉnh sửa những cơ chế chưa hợp lý.
Nếu không có sự thay đổi công tác cán bộ như ông nói thì hậu quả sẽ ra sao?
Rõ ràng là không thực hiện được khẩu hiệu đưa ra: Nhà nước của dân, do dân và vì dân; không thực hiện được triết lý lấy dân làm gốc; không tạo được sức mạnh đoàn kết toàn dân tộc.
Người tài không được phát huy, đóng góp nhiều thì đất nước không thể phát triển nhanh và tốt được. Đúng là việc này nói thì rất dễ, song làm thì không biết vì sao khó vậy!
Bài 2: Không thể dồn hết vào quan trường
Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan cho rằng, tiêu chuẩn cán bộ hiện nay còn quá chung chung. Nhiều người dồn hết vào quan trường dẫn đến thiếu chuyên gia.
Lựa chọn của trí thức trẻ, trở thành chuyên gia hay vào quan trường?
Ảnh: Phạm Yên - Hưng Bình.
Bệnh cơ cấu còn nặng
Theo ông, hiện nay yếu kém trong công tác cán bộ bộc lộ ở những khâu nào?
Vì sao cho đến nay mọi người vẫn chưa hài lòng? Khâu đầu tiên là tiêu chuẩn. Ta có tiêu chuẩn song còn quá chung chung, áp dụng vào cương vị nào, thời nào cũng được. Đại thể là kiên định về chính trị, tích cực làm việc, có tinh thần đổi mới, đoàn kết, không tham nhũng tiêu cực… Ai cũng như ai, ở cơ sở cũng na ná như ở trung ương!
Đáng ra, tiêu chuẩn của cán bộ bên lập pháp phải khác bên hành pháp hoặc tư pháp. Quản lý một thành phố lớn phải khác hẳn một quản lý tỉnh nhỏ, thuần nông hay miền núi. Cán bộ thời công nghiệp hóa phải khác cán bộ của xã hội nông nghiệp; người đứng đầu Đảng phải khác người đứng đầu Quốc hội hoặc Chính phủ.
Cái chuẩn ấy phải phù hợp với từng giai đoạn, cương vị, quy mô công việc và phải càng cụ thể càng tốt.
Phải chăng do tiêu chuẩn chung chung nên thiếu cơ sở đánh giá năng lực cán bộ hoặc đánh giá chung chung?
| Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan. |
Một khâu đánh giá rất quan trọng là nhân dân thông qua các cuộc điều tra xã hội. Ở nhiều nước tỷ lệ tín nhiệm đối với tổng thống, thủ tướng đều thể hiện qua điều tra xã hội và công khai.
Tiếp đến là khâu chọn lựa nhân sự. Đây là việc đại sự nhưng theo tôi lại yếu. Việc chọn lựa hiện nay còn nằm trong diện hẹp, bệnh cơ cấu vẫn còn nặng nề. Chẳng thế mà có câu “cả đời phấn đấu không bằng một lần cơ cấu”, vì thế phải làm mọi cách để nhảy vào cơ cấu.
Hơn nữa, cơ cấu đâu có cứng mà luôn phải điều động. Do vậy, cơ cấu có khi cũng chẳng thành cơ cấu, có tỉnh quan trọng nhưng không có ủy viên T.Ư đứng đầu, vì sau đại hội bị điều động đi mất!
Vì chuẩn chung chung nên nhiều khi dùng người vào đâu cũng được. Mỗi người chỉ có năng lực ở một lĩnh vực, làm sao cái gì cũng giỏi được?
Việc bồi dưỡng cũng phải đúng người, đúng việc, đúng vị trí. Anh làm giám đốc doanh nghiệp thì phải có nghiệp vụ quản lý, kinh doanh. Hiệu trưởng một trường không nhất thiết là giáo sư, mà phải là nhà quản lý. Ở ta không thực sự coi trọng tính chuyên nghiệp mà coi trọng bằng cấp, quá trình. Mọi người bị dồn hết vào quan trường, rất thiếu chuyên gia. Còn các nước phát triển dồn vào 2 kênh: kênh chuyên gia và kênh quản lý.
Trăm ngàn kế chạy chức
Dư luận hiện còn rất bức xúc về nạn chạy chức, chạy quyền, quan điểm của ông về vấn đề này?
Thật đáng buồn là chuyện này có thật và thậm chí đã được ghi vào các văn kiện của Đảng! Chạy chức không đáng ngạc nhiên, ở đâu và thời nào cũng có, nhưng chạy được mới là điều đáng sợ nhất. Những kẻ chạy chức, chạy quyền dùng trăm phương ngàn kế: nịnh bợ, hối lộ công khai hoặc kín đáo. Không tiếp cận được ông thì tiếp cận bà, con cái, thư ký, trợ lý, và tìm mọi cách triệt tiêu những người cản trở…
Chạy được là do cơ chế chính sách có kẽ hở nhưng chủ yếu do sự tha hóa của một bộ phận người có chức có quyền trong việc sắp xếp cán bộ. Vấn đề đáng sợ nhất trong xã hội hiện nay là nhờn luật và bệnh thờ ơ.
Cũng có ý kiến lo ngại có hiện tượng một số “đại gia” đứng sau người nọ, người kia để thao túng công tác cán bộ?
Chính trị và kinh tế thường đi liền với nhau; đừng nghĩ người làm chính trị không có lợi ích kinh tế và ngược lại. Do đó, trong cơ chế thị trường, nhóm lợi ích là điều có thật; chúng tác động bằng nhiều cách, rất tinh vi, núp dưới nhiều hình thức. Trong tình trạng còn nhiều tiêu cực thì sự thao túng ấy càng khó kiểm soát. Tất nhiên không nên cường điệu hóa, cho rằng xã hội chịu sự thao túng của mafia.
Một trong những nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trong công tác cán bộ bởi chưa phát huy tốt quyền làm chủ của người dân trong lựa chọn cán bộ. Công việc này dường như vẫn khép kín trong phạm vi hẹp?
Đúng vậy! Công tác cán bộ phải có sự tham gia, đánh giá của người dân. Người dân có quyền chọn lựa, tiến cử lãnh đạo. Bầu cử phải có chọn lựa chứ không thể bầu tròn, phải có số dư qua sinh hoạt dân chủ đề lên chứ không thể chỉ tiến cử, vo tròn một người.
Bầu trực tiếp Tổng Bí thư: Phải nghiên cứu kỹ
Từ thực tế thí điểm bầu trực tiếp bí thư tại đại hội cấp tỉnh, theo ông có nên thí điểm bầu trực tiếp Tổng Bí thư không?
Đó là vấn đề lớn, phải do đại hội quyết định và phải thay đổi cả Điều lệ Đảng. Nay mới làm thí điểm ở một số địa phương. Tuy nhiên, cũng phải thấy cái gì cũng có hai mặt. Bầu trực tiếp là tốt, tạo không khí dân chủ, nâng cao trách nhiệm, quyền trực tiếp của đại biểu. Nhưng ngược lại, nếu ông có sai lầm khuyết điểm thì ai hạ ông xuống? Sẽ phải triệu tập đại hội bất thường hay sao? Nay mai điều ông ấy lại phải do đại hội quyết định chứ. Vấn đề này không đơn giản mà phải nghiên cứu kỹ.
Nhưng để bầu trực tiếp, dân chủ, khách quan thì phải có số dư, thưa ông?
Tất cả Đại hội thí điểm bầu trực tiếp bí thư các tỉnh thành vừa rồi hình như đều không có số dư mà là bầu tròn, chỉ xem số lượng phiếu cao hay không. Đại biểu không có sự chọn lựa. Theo tôi, đã bầu trực tiếp thì nên có số dư.
Thực tế bầu ủy viên T.Ư Đảng, các cấp ủy cũng có số dư nên việc đại hội bầu trực tiếp bí thư cũng nên có số dư. Việc này đã có tiền lệ khi Quốc hội bầu Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, chọn lựa giữa ông Đỗ Mười và Võ Văn Kiệt.
Xin cám ơn ông.
Phùng Sưởng - Phương Hiếu (Tiền phong)