Công vụ và công chức chỉ bao hàm những người làm việc trong bộ máy công quyền. Không và chưa bao giờ bao gồm cả công việc và đội ngũ làm công việc đó của các tổ chức chính trị- xã hội, hội nghề nghiệp.
Không thể đợi thêm 7 năm
Mười năm qua Việt Nam đã qua 3 lần "cải cách" tiền lương công chức nhưng khoảng cách tiền lương với lạm phát chẳng những không giảm mà ngày một xa. Lương không đủ sống cộng với những bất hợp lý ngay trong hệ thống lương công chức.
Tình cảnh này kéo dài đang từng ngày từng giờ làm tha hóa đội ngũ công chức mà hậu quả của nó ít nhiều ai cũng biết là nhà nước đang đánh mất dần vai trò, uy tín của mình và người dân cũng mất dần niềm tin vào nhà nước.
Đặt vấn đề cải cách tiền lương công chức trong bối cảnh hiện nay tưởng như là chuyện không thể. Bởi có lý lẽ cho rằng: công chức làm thế thì hưởng lương như thế là may rồi, một số còn không xứng đáng hưởng mức lương còm đó. Rồi nguồn tiền ở đâu mà tăng lương khi mà bảo vệ lãnh thổ, nông dân và đất đai, quy hoạch đô thị, vai trò của các tập đoàn nhà nước, y tế, giáo dục...dường như là mối bận tâm của mọi người?
Tuy nhiên, giữa công chức và các vấn đề nêu trên lại có mối liên hệ nhân quả. Sự tồn tại và phát triển của một quốc gia cần tới vai trò của nhà nước. Sẽ là ảo tưởng nếu muốn xây dựng một nhà nước hiệu lực, hiệu quả mà không có một đội ngũ công chức có năng lực, tận tụy, mẫn cán thực thi công vụ.
Sẽ là ảo tướng nếu muốn xây dựng một nhà nước hiệu lực, hiệu quả mà không có đội ngũ công chức có năng lực, tận tụy, mẫn cán. |
Quá khứ cũng như tương lai luôn khẳng định công chức là một nghề cao quý cũng như nghề giáo, nghề thầy thuốc. Thu nhập của họ thường ở mức trung bình, trung bình khá và được xã hội tôn trọng.
Công chức có vai trò quyết định trong cải cách hành chính. Đặt vấn đề cải cách tiền lương công chức là nhằm tạo động lực cho cả một đội ngũ, để nâng cao chất lương công vụ, thu hút nguồn nhân lực ưu tú gia nhập công vụ. Không giải quyết thành công vấn đề tiền lương công chức sẽ không thể cải cách hành chính không thể giữ gìn được giá trị cao quý của nghề công chức là phụng sự nhân dân.
Thực tiễn đòi hỏi xác định rõ quan điểm: cải cách tiền lương công chức là cấp bách, cần làm ngay, có lộ trình và làm từng bước. Sau thất bại vừa qua, không thể để đến 7 năm sau mới cải cách cơ bản tiền lương.
Đổi tư duy
Diễn đàn về tiền lương công chức do Viện các vấn đề phát triển và UNDP phối hợp tổ chức tháng trước, nhiều đại biểu cho rằng: muốn khắc phục nguyên nhân khiến 3 lần "cải cách" tiền lương không thành công, cần đổi mới tư duy về tiền lương công chức:
- Mô hình tổ chức nhà nước và công vụ phải theo kịp với mô hình phát triển kinh tế. Phải xóa bỏ tư tưởng bao cấp theo đẳng cấp vẫn đậm dấu ấn trong chế độ tiền lương công chức. Không thể lấy chức vụ làm thước đo thay cho hiệu quả công việc khi mà hệ thống kinh tế đã bước sang con đường khác từ 1986
- Tiền lương là giá cả sức lao động, tiền lương phải tương thích với các thang, bậc giá trị xã hội. Lương là sự xác định "giá trị đóng góp" cho xã hội của người công chức. Cải cách cơ bản tiền lương công chức phải đạt yêu cầu công chức đủ sống ở mức trung bình khá của xã hội ờ từng địa bàn cụ thể.
- Lý thuyết và thực tiễn hành chính của các nhà nước xưa và nay: công vụ và công chức chỉ bao hàm những người làm việc trong bộ máy công quyền. Không và chưa bao giờ bao gồm cả công việc và đội ngũ làm công việc đó của các tổ chức chính trị- xã hội.
Hội nhập WTO đòi hỏi Việt Nam phải quốc tế hóa tổ chức nền công vụ theo chuẩn mực chung mà trước hết là phân biệt hành chính công quyền với các tổ chức chính trị - xã hội.
Hiện nay, nếu phân tích các chỉ số theo 3 chỉ tiêu: Chỉ số giá tiêu dùng (CPI), lương tối thiểu và tăng trưởng GDP sẽ thấy tính hợp lý của cải cách tiền lương 10 năm qua là lương được điều chỉnh phù hợp theo chỉ số CPI và GDP (theo TS Nguyễn Quang A).
Song hiện nay ở ta do có quá nhiều đối tượng hưởng lương từ tiền thuế của dân nên khả năng đảm đương của ngân sách hoàn toàn bất cập. Tiền lương đã chiếm tỷ lệ quá cao trong chi thường xuyên và loại chi này đã chiếm gần hết nguồn thu ngân sách nên sự hợp lý nêu trên sẽ thành bất hợp lý đối với công chức.
Vì vậy, đối tượng của cải cách tiền lương bàn ở đây là nhằm vào công chức làm việc trong bộ máy công quyền. Những ai hưởng lương từ ngân sách mà không phải là công chức hãy tự nguyện đứng sang một bên, ủng hộ để tập trung tăng lương cho đối tượng công chức. Cần xem đây là cái giá phải trả, để không xa cuộc sống được cải thiện, mọi người được phục vụ tốt hơn, xây dựng niềm tin của dân vào nhà nước.
Muốn ngồi lại, công chức phải làm được việc
Trong lộ trình cải cách tiền lương cần tiến tới quỹ lương từ thuế của dân chỉ nên dành chi lương cho công chức. Nhà nước nên có chính sách khác để hỗ trợ cho các tổ chức chính trị- xã hội.
Trước mắt cần điều chỉnh ngay tạm thời- bước đầu tiền lương cho các công chức đương nhiệm.
Nguồn tài chính cho việc này được tạo ra từ cải thiện cơ cấu chi tiêu ngân sách. Ví dụ, cắt giảm thất thoát các đầu tư kiểu Vinashin, cũng như các chi tiêu công lãng phí, bãi bỏ các khoản trợ cấp rất bất công như xe cộ, nhà ở...thay bằng tiền tệ hóa cũng đã tạo ra nguồn tài chính đáng kể.
Nếu nguồn tiền chi lương hạn chế thì bắt buộc phải giảm biên chế. Công chức ai ngồi lại phải là người làm được việc và phải được nhà nước đảm bảo mức sống trên trung bình.
Hiện nay đối phó với tình trạng lương không đủ sống, không ít địa phương báo cáo tăng ảo biên chế công chức để tăng quỹ lương cho địa phương do chưa có sự tách biệt rạch ròi về ngân sách và chế độ công chức giũa TW và địa phương.
Xốc lại bộ máy xộc xệch
Trong nền kinh tế thị trường, Nhà nước không quản lý xã hội theo phương thức bao cấp, hành chính hóa các quan hệ dân sự, mà Nhà nước cần nâng cao vai trò trách nhiệm của công dân trong các quan hệ dân sự.
Ví dụ, trong các loại thủ tục hành chính tư pháp của nước ta dường như Nhà nước đã làm thay trách nhiệm của công dân trong các quan hệ dân sự như: hoạt động công chứng; thi hành án dân sự; hộ tịch.
Nhà nước cũng tham gia quá nhiều vào các lĩnh vực kinh doanh, gánh nặng ngày một tăng về biên chế và cấp ngân sách cho các tổ chức chính trị- xã hội ... Cách quản lý này vừa không phù hợp với tính chất của nền kinh tế thị trường, vừa làm cho bộ máy ngày càng "phình to" nhưng bất cập.
Rõ ràng không thể để một bộ máy xộc xệch mà cải cách tiền lương công chức lại có thể tạo động lực cho nền công vụ.
Vì vậy liền sau bước đầu điều chỉnh lương công chức, cần rà soát lại chức năng nhiệm vụ, thẩm quyền của các cơ quan nhà nước để không chồng chéo, không bỏ sót việc; trên cơ sở này các cơ quan xây dựng bản mô tả công việc của các vị trí để tạo căn cứ pháp lý cho quản lý công chức qua các khâu: quy hoạch, tuyển dụng, giao việc, đánh giá, đãi ngộ và kỷ luật công chức.
Hai mươi năm trước, chuyển đổi cơ chế kinh tế đòi hỏi phải đổi mới các thủ tục hành chính nên Chính phủ đã chọn lựa đúng thủ tục hành chính là khâu đột phá của cải cách hành chính. Nay thủ tục hành chính có vấn đề, chủ yếu do nhũng nhiễu và yếu kém của không ít công chức mà sự yếu kém này có nguyên nhân từ việc không tôn trọng tính chuyên nghiệp của đội ngũ công chức, đầu vào công chức khá tùy tiện.
Không đầu tư vào đội ngũ công chức chỉ lo rà soát thủ tục hành chính, các dự án hỗ trợ theo hướng này sẽ đi vào ngõ cụt. Vậy có nên xem cải cách tiền lương công chức là đột phá cho cải cách hành chính giai đoạn 10 năm tới? Vấn đề kỹ thuật của cải cách tiền lương công chức không quá khó mà cái khó là cần một quyết tâm chính trị thật sự, mạnh mẽ.
PGS Nguyễn Thu Linh Tuần Việt Nam
PGS.TS Nguyễn Thu Linh hiện là Phó Viện trưởng Viện Những vấn đề phát triển