| Vừa chống đỡ vừa thích nghi với ngập được coi là giải pháp tối ưu nhất đối với TP.HCM? Ảnh: Từ An |
TP.HCM có độ dốc từ bắc xuống nam, nên hướng thoát nước là bắc – tây bắc – đông bắc xuống nam – đông nam – tây nam. Khu vực phía nam (quận 7, Nhà Bè) như túi chứa nước cho toàn thành phố khi mưa to, triều cường và nước từ các sông Đồng Nai, Sài Gòn đổ về với lưu lượng lớn. Sự phát triển quá mạnh và nhanh về phía nam, bắt đầu là khu dân cư Phú Mỹ Hưng đã thu hẹp đáng kể các túi chứa này.
Túi chứa nước: lấp thì phải bù
Cần nhấn mạnh rằng, bản thân Phú Mỹ Hưng không có lỗi, bởi trong quy hoạch Phú Mỹ Hưng, công ty tư vấn kiến trúc SOM (Skidmore, Owings & Merrill) đã tính toán khá kỹ về cao trình, code nền, các hồ chứa nước được giữ lại và bù phần hồ và kênh rạch bị lấp, cũng như khơi thông luồng thoát nước. Vấn đề là sau khi Phú Mỹ Hưng thành công, các nhà đầu tư khác đổ xô về vùng đầm lầy này xây dựng vô tội vạ làm quy hoạch ban đầu của SOM phá sản. Hậu quả là nước mưa và triều cường, thay vì chảy về và được chứa ở túi nước phía Nam Sài Gòn, lại bị đẩy sâu vào nội đô khiến thành phố ngập sâu trên diện rộng. Hệ luỵ này rất khó khắc phục và càng nan giải hơn khi sắp tới, 62% diện tích của TP.HCM sẽ thấp hơn mực nước biển theo kịch bản biến đổi khí hậu toàn cầu.
Để sửa chữa sai lầm này, cần gấp rút thực hiện nguyên tắc “bù”, nghĩa là phải xây dựng các hồ điều tiết lớn và hệ thống kênh rạch mới, khai thông trở lại dòng chảy từ nội ô ra sông Sài Gòn. Sau nữa, và hết sức quan trọng, là lãnh đạo thành phố phải cương quyết ngưng phát triển ngay các công trình lớn, các khu dân cư, các trục đường giao thông và các hoạt động bêtông hoá bề mặt ngấm nước ở khu vực phía nam, trong đó, có cả vùng Cần Giờ.
Chấm dứt phát triển dãy nhà hình ống hai bên đường
Trong một đô thị lớn, hệ thống đường phố có vai trò quan trọng trong việc phân phối luồng và dòng chảy tiêu thoát nước bề mặt. Với các dãy nhà hình ống san sát cặp hai bên trục lộ chính, “dòng chảy đường phố” coi như đã bị hai con đê chắn ở hai bên, nên chỉ còn một lối thoát duy nhất là chảy về chỗ trũng. Nhưng nếu đường thoát ra chỗ trũng cũng bị chặn, ngập là tất yếu. Những tuyến đường có nhiều hẻm nhỏ rẽ xương cá, thì hẻm trở thành nơi chia nước cho đường chính. Đáng tiếc là hầu hết đường hẻm tại thành phố hiện nay cuối hẻm thường bị chặn bởi một căn, hoặc một dãy nhà, nên nước chảy đến đây vẫn không thể thoát đi!
Hệ thống cống trên đường giúp đường phố làm tốt vai trò thoát nước trên cạn. Nhưng muốn vậy, đường phải có cao độ chênh đầu và cuối ít nhất từ 0,5 – 0,7m và cao hơn mực nước sông, rạch. Hiện tại, hệ thống cống hộp nằm bên dưới nền đường của thành phố vừa được xây dựng hầu hết có cửa xả “nằm ngang”, tức chỉ bằng, hoặc thấp hơn mực nước sông! Khả năng thoát nước, vì thế, càng không có.
Việc sửa chữa, khắc phục những vấn đề trên ở các tuyến đường nội thành hiện nay gần như không còn cơ hội. Vì vậy, chỉ còn cách điều chỉnh quy hoạch, hạn chế dần để không còn nhà hình ống xây dựng hai bên đường tại các khu đô thị mới thuộc Nhà Bè, Cần Giờ, Bình Chánh, Tân Phú, Củ Chi, Hóc Môn, Thủ Đức… để giảm ngập cục bộ và tránh nước dồn thêm vô nội thành. Ở những khu vực này, trong trường hợp không tránh được nhà dãy phố, dứt khoát phải tạo ra các “dải phân cách mềm” – dải cây xanh kèm theo thảm cỏ thấm nước, mương thấm nước lưu – giữa đường và nhà. Ngoài ra, dứt khoát cứ giữa mỗi cụm khoảng năm, sáu căn nhà phố phải chừa một khoảng trống làm vườn hoa, công viên mini. Khoảng trống này không chỉ tạo không gian vui chơi, mà còn là cửa tiêu thoát nước bề mặt để giải quyết tình trạng ngập cục bộ.
| Hạn chế xây công trình có móng quá lớn Thực tế cho thấy, càng xây dựng nhiều công trình có khối tích và trọng lượng lớn ở những vùng trũng, đất nền yếu thì khả năng ngập càng sâu, càng rộng vì chính các công trình này vừa làm đất lún nhanh, vừa cản trở dòng chảy và độ thấm nước. Tại Hà Nội, những vùng ngập nặng chính là khu dân cư mới với các công trình xây cất quá vĩ đại như ở Mỹ Đình, Trung Hoà – Nhân Chính... Vùng đất trũng Nhà Bè, Cần Giờ của TP.HCM cũng đang diễn ra kịch bản tương tự khi các khu dân cư mới với quy mô lớn đang hối hả mọc lên. Nơi có nền đất yếu và trũng, giải pháp bơm cát tôn cao nền, xây dựng móng nổi cho các công trình lớn là điều không nên khuyến khích. |
Riêng khu vực dân cư cũ, thay vì đào đường đặt cống thoát nước không hiệu quả, chỉ cần khai thông dòng chảy tràn trên bề mặt bằng cách mở rộng hẻm, bỏ bớt một phần hay vài căn nhà chặn ngang hẻm để khai thông dòng chảy từ đường chính ra tới kênh, rạch. Cuối các đường hẻm nằm hai bên trục đường chính, cần duy trì, hoặc tạo ra những hồ gom nước tạm để chứa nước từ trục đường lớn dồn về. Trạm bơm nên đặt tại những hồ chứa tạm này để kịp thời bơm nước thoát ra sông, rạch.
Sai lầm khi nâng cao mặt đường
Để khắc phục tình trạng đường bị ngập nước do triều cường hay mưa, TP.HCM sử dụng biện pháp chủ yếu hiện nay là nâng cao mặt đường. Sau khi nâng đường, tình trạng ngập úng tại chỗ được cải thiện, song do việc nâng cao mặt đường tuỳ tiện, đã biến đường phố thành đê bao cắt ngang nhiều dòng chảy, khiến dòng chảy bị đổi chiều. Thay vì thoát xuống cuối nguồn theo chiều từ cao xuống thấp, từ mặt đường xuống các kênh, rạch, nước bỗng bị dẫn ngược, hoặc rẽ ngang “không lối thoát”. Khu vực phường 19, 21, quận Bình Thạnh nằm gần sông Sài Gòn xưa giờ cứ tới mùa mưa, hoặc triều cường là ngập, nhưng ngập không sâu và không lâu vì nước dâng rồi nhanh chóng thoát ra sông Sài Gòn theo các kênh, rạch và mạch nước ngầm. Từ khi kênh rạch, ao hồ bị lấp để lấy mặt bằng xây dựng khu dân cư mới và làm đường Nguyễn Hữu Cảnh, rồi nền đường liên tục được nâng cao để chống ngập, con đường trở thành con đê chặn tất cả dòng chảy từ khu dân cư phía đường Xô Viết Nghệ Tĩnh, Ngô Tất Tố… thoát ra bờ sông. Giờ thì khu vực dân cư rộng lớn thuộc hai phường nói trên cứ mỗi lần triều cường hay mưa là ngập sâu. Tình trạng tương tự diễn ra ở Văn Thánh, Thanh Đa (quận Bình Thạnh), quốc lộ 13, phường Hiệp Bình Chánh (quận Thủ Đức), …
Nâng cao đường theo kiểu cháy đâu chữa đó mà không tính toán đến dòng chảy và hướng thoát nước của khu vực, của thành phố đã khiến tình trạng ngập ngày càng lan rộng và cuộc đua nâng cao từ nền đường đến nền hẻm rồi nền nhà không có hồi kết…
PGS.TS Nguyễn Minh Hoà - (đại học Khoa học xã hội và nhân văn TP.HCM)SGTT