Ở địa phương có cả trăm dự án thuỷ điện bậc thang lớn nhỏ như Quảng Nam, không chỉ hàng vạn dân vùng dự án, mà cả triệu đồng bào vùng hạ du cũng bị tác động lớn vì lũ lụt, hạn hán, động đất, nguy cơ vỡ đập…
Đây là vấn đề luôn làm "nóng" diễn đàn các kỳ họp Hội đồng Nhân dân tỉnh Quảng Nam, diễn đàn Quốc hội. Thế nhưng, lỗi của những dự án đi trước vẫn lặp lại ở những dự án thuỷ điện triển khai sau; hậu quả trút hết trên đầu người dân…
Cần định nghĩa lại "an dân"
Về lý thuyết, Quốc hội, Chính phủ đến các bộ, ngành đều khẳng định dân ở khu tái định cư thuỷ điện phải có mức sống tốt hơn nơi ở cũ, nhưng những tuyên bố ấy vẫn chỉ là lý thuyết. Thực tế, người dân ở tất cả các khu tái định cư thuỷ điện miền Trung hiện nay đều lâm cảnh nghèo khó, bi kịch hơn trước.
Người… "đổ vỏ"
Những người dân đầu tiên ở Quảng Nam di dời, hy sinh cho thuỷ điện tại dự án A Vương đã rơi vào bế tắc, họ đã phải tiếp tục di dời, tìm kế sinh nhai trong rừng sâu hơn. Hiện, huyện Tây Giang vừa triển khai dự án tái định cư (TĐC) cho số dân này. Nếu thực hiện thành công thì cũng phải sau 5-6 năm nữa người dân mới có thể khắc phục được hậu quả, tự lo được miếng ăn, ổn định đời sống. Tất cả những sai lầm về quy hoạch, thực hiện TĐC đều do người dân gánh chịu. Trong khi đó, Ban quản lý dự án thủy điện 3-EVN- sau khi nhà máy A Vương vận hành đã đổi chủ sang Cty CP A Vương- cứ đùn đẩy, trốn trách nhiệm khắc phục.
Đáng nói là vết xe đổ này tiếp tục lặp lại ở các dự án thuỷ điện triển khai sau. Nhân dân ở các khu TĐC của Dự án thủy điện Đắk Mi 4 cũng bị dồn vào chân núi, vẫn rơi vào bi kịch thiếu đất sản xuất, nhà ở xuống cấp, kém chất lượng, thu nhập không đủ sống…, đói hơn nơi ở cũ. Nay, tại Sông Tranh 2, quá trình đổi chủ từ Ban quản lý dự án thuỷ điện 3 sang Cty CP Thu Bồn, rồi lại trả về Ban quản lý dự án thuỷ điện 3 cũ…
Rồi khi nhà máy vận hành, có lẽ cũng sẽ lặp lại kiểu trốn trách nhiệm như từng xảy ra đối với A Vương. Sau hơn nữa, quá trình triển khai Dự án Sông Bung 4 cũng có nhiều bất cập trong công tác đền bù, giải toả, TĐC. Đây là một trong số 8 dự án thủy điện lớn trên hệ sông Vu Gia - Thu Bồn, đang được xây dựng tại huyện Nam Giang.
Ông Pnươch Tê - thôn Parum B (xã Zuôih, huyện Nam Giang)- nói: "Chúng tôi đã nhiều lần kiến nghị về việc đo đạc đất sản xuất được đền bù, nhưng đến nay vẫn chưa thấy gì. Việc cấp 1,5ha đất không đủ để sản xuất. Về nhà ở, người dân chỉ muốn ở trong nhà gỗ chứ không muốn ở trong nhà xây theo mẫu thiết kế sẵn".
Phải ứng xử nhân văn, khách quan
Theo ông Phạm Ngọc Sinh - Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Quảng Nam- thực tế các thủy điện được xây dựng trên địa bàn tỉnh đã mắc nhiều sai lầm trong tổ chức TĐC và phục hồi sinh kế cho người dân.
Cụ thể, hiện dân TĐC thủy điện A Vương có nhà nhưng không có gì để sống, thủy điện Sông Tranh 2 thì hàng trăm hộ dân đang sống vật vờ hoặc quay về nơi ở cũ, thủy điện Đắk Mi 4 thì người dân phải bỏ nhà vào núi cao.
Vì vậy, ông Sinh kiến nghị: "Các dự án thủy điện triển khai sau cần phải rút kinh nghiệm sâu sắc. Bố trí diện tích đất canh tác cần phải thực hiện một lúc hai việc, là nâng cao năng lực của cộng đồng dân cư và kế thừa, bảo tồn tri thức nông nghiệp của đồng bào dân tộc. Việc TĐC cho người dân cần phải chú trọng cả TĐC về văn hoá gắn với thiết chế văn hoá của người Cơ Tu".
Chuyên gia thuỷ lợi Lê Trí Tập - nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam - nhận định: Không phủ nhận lợi ích kinh tế mà các dự án thuỷ điện mang lại cho đất nước. Nhưng, với địa phương thì những mặt trái, khiếm khuyết của các dự án thuỷ điện mang lại là nhiều hơn. Nó tác động sâu vào đời sống, làm xáo trộn sinh hoạt, thay đổi cả phong tục tập quán, nếp sống từ ngàn đời của người dân bản địa. Đã đến lúc trung ương cần phải tỉnh táo, nhận thức hết sức khách quan về những kết quả cũng như hậu quả từ thuỷ điện, để có cách ứng xử hợp lý hơn.
Theo ông Tập, những hậu quả mà các tỉnh, thành miền Trung phải gánh chịu từ dự án thuỷ điện là nạn hạn hán, lũ chồng lũ, mất đất sản xuất, mất rừng, mất cân bằng sinh thái… và quan trọng là ảnh hưởng nghiêm trọng đến văn hoá, tập quán sinh hoạt của người dân. Đây là hậu quả của cách tổ chức đầu tư khai thác không theo khoa học, không có sự kết hợp hài hoà các lợi ích tổng hợp, mà chạy theo lợi ích của một nhóm người, ngành, nhà đầu tư, quên đi cuộc sống của người dân vùng dự án. Địa phương nào "chẳng may" có dự án, người dân nơi ấy phải gánh hậu quả.
Ông Tập đề nghị, cũng như sự cố động đất và nguy cơ vỡ đập, gây thảm hoạ như hiện nay ở Sông Tranh 2, Trung ương cần rút ra bài học sâu sắc để từng bước tìm cách khắc phục những hậu quả, giảm thiểu thấp nhất những thiệt hại gây ra cho môi trường và người dân. Làm thế nào để đời sống của người dân vùng dự án phải tốt hơn về vật chất, tinh thần và văn hoá.
An dân không có nghĩa là luôn khẳng định "đập vẫn an toàn", mà là hàng trăm nhà dân có an toàn không? Dân phải ứng xử như thế nào trong những căn nhà luôn bị động đất làm rung bần bật, nứt tường, đổ ngói? Chính quyền phải làm gì để con em họ được đến trường, có ruộng vườn để họ sản xuất? Phải chuẩn bị gì cho tương lai? EVN liệu có đầu tư để hàng vạn nhà dân được xây lại với độ kháng chấn động đất 5,5 độ richter như công trình của họ không?... Dẫu biết, khi xảy ra sự cố xấu nhất, thảm hoạ thì không thể lấy mạng đổi mạng, nhưng nhất thiết phải có người chịu trách nhiệm. Phải trả lời tất cả những câu hỏi từ dân thì mới giúp họ an tâm được.
Không tiếp đoàn kiểm tra động đất nữa
Lãnh đạo huyện Bắc Trà My cho biết: Từ nay, nếu các sở, ban, ngành của tỉnh lên khảo sát, kiểm tra tình hình của người dân thì huyện sẽ tiếp, còn các đoàn của bộ, ngành TƯ vào, huyện sẽ không tiếp nữa. Thời gian qua, mỗi lần động đất mạnh thì các đoàn lại vào, nhưng không giải quyết được vấn đề gì. Từ nay, thời gian đó huyện sẽ dành giải quyết công việc của địa phương, thay vì tiếp đón các đoàn.
"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân"
Ông Nguyễn Đức Hải - Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam: Tôi đi thực tế, thấy người dân rất lo lắng, tâm lý bất an. Họ cứ ra vào, đêm không dám ngủ, không dám tính kế làm ăn lâu dài. Ngay cả lãnh đạo chúng tôi cũng chưa thể yên tâm. Vấn đề ở đây không chỉ còn là an toàn đập thủy điện, mà còn là an toàn của 48.000 dân vùng ảnh hưởng động đất. Chúng tôi mong muốn các cơ quan chức năng tập trung nghiên cứu, khẳng định đập có an toàn không. Nếu không an toàn thì cũng phải có câu trả lời thỏa đáng, để có giải pháp ứng phó hợp lý.
Trong hoàn cảnh bây giờ, thì đây là câu hỏi của cuộc sống, chứ không chỉ là của nhà khoa học. Yêu cầu chính quyền và các cơ quan của tỉnh phối hợp với các đơn vị liên quan, chủ đầu tư, phải "xắn tay áo" vào việc ngay, một cách thực tế, mới an dân được. Các hộ dân bị thiệt hại cần được hỗ trợ ngay, ngay trong năm nay phải xử lý cho xong, còn nếu tiếp tục động đất, hư hỏng nhà thì tiếp tục ứng phó. Chính quyền, đoàn thể phải tiếp tục tuyên truyền, cần chủ động xây dựng phương án ứng phó trước động đất, cần thiết thì di dời dân. Chủ đầu tư thủy điện phải tiếp tục hỗ trợ cho người dân các khu TĐC về cơ sở hạ tầng, điều kiện sinh sống.
Hải Thư ghi