Những vấn đề xã hội mới nảy sinh ngày càng nhiều, phức tạp, quy mô gia tăng đòi hỏi chúng ta phải có cách tiếp cận mới, sáng tạo hơn. Trong khi đó, sáng tạo xã hội ở Việt Nam lâu nay thường manh mún, cá nhân, vì tiện nghi, ít vì cộng đồng, vì người khác. Đó là nhận định của nhiều diễn giả tại hội thảo quốc tế về “Đổi mới sáng tạo để giải quyết các vấn đề xã hội tại Việt Nam” do viện Nghiên cứu kinh tế Trung ương (CIEM) cùng Hội đồng Anh tổ chức hôm 17.1, tại Hà Nội.
Theo phó viện trưởng viện Nghiên cứu kinh tế Trung ương Nguyễn Đình Cung, bất cứ thứ gì tác động tiêu cực đến xã hội đều được gọi là vấn đề xã hội, như tham nhũng, hối lộ, quan liêu, lãng phí, dịch vụ y tế thiếu và yếu, văn hoá phong bì, tội phạm gia tăng, kẹt xe, ô nhiễm môi trường..., trong đó có những vấn đề đã trở thành “quốc nạn” như tham nhũng.
“Đổi” nhiều nhưng không “mới”Thứ trưởng bộ Kế hoạch và đầu tư Đặng Huy Đông, nhận định: trong quá trình cải cách, phát triển kinh tế, nhiều vấn đề xã hội mới nổi lên, cả về số lượng và quy mô, nếu không được giải quyết thấu đáo sẽ quay lại cản trở tốc độ tăng trưởng và sức mạnh nền kinh tế. Thực tế thời gian qua cho thấy, nhiều chính sách xã hội chưa đi vào cuộc sống hiệu quả. Bên cạnh đó, những vấn đề xã hội mới nảy sinh ngày càng nhiều, phức tạp, đòi hỏi chúng ta phải có cách tiếp cận mới, sáng tạo hơn, khi mà “những cách làm cũ, phương pháp cũ đã trở nên không hiệu quả ngay cả với những vấn đề cũ”.
Theo đánh giá của ông Nguyễn Đình Cung, trong giải quyết các vấn đề xã hội của chúng ta thời gian qua “đổi” nhiều nhưng không “mới”. Ông Cung lấy ví dụ: để xử lý tình trạng quá tải bệnh viện, cải thiện chất lượng, dịch vụ y tế, thời gian qua chúng ta đã có nhiều cách tiếp cận, như đẩy mạnh xã hội hoá. Tư duy này có động lực là thúc đẩy phát triển dịch vụ y tế theo cơ chế thị trường, nhưng theo ông Cung “không giải quyết được và có thể tạo ra bất công, bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế”, chẳng hạn tình trạng đội ngũ bác sĩ “vừa làm trong vừa làm ngoài”, thậm chí “chân ngoài dài hơn chân trong”. Tại mỗi bệnh viện, cũng tạo ra dịch vụ đa chuẩn, nghĩa là phân cấp dịch vụ tốt, chất lượng phục vụ người nhiều tiền hơn và dịch vụ bình dân phục vụ số đông. Với cách thức này, theo ông Cung, khoản thu nhập từ dịch vụ chất lượng cao nếu đầu tư trở lại phục vụ cho người nghèo thì được, nhưng nếu phân phối cho nhân viên bệnh viện thì đó là chúng ta đã “tư nhân hoá dịch vụ cơ bản cho xã hội mà cụ thể ở đây là dịch vụ y tế…”
Hướng đến tầng lớp dưới đáyTheo một nghiên cứu của CIEM, đặc điểm khác cơ bản của sáng tạo vì xã hội (Social Innovation – SI) là có lợi nhuận hoặc không, nhưng mục tiêu chủ đạo là vì xã hội; phục vụ nhu cầu tầng lớp dưới; tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực, thúc đẩy tăng trưởng bền vững và thu hẹp khoảng cách giàu – nghèo. Tuy nhiên, tại Việt Nam, SI đang gặp phải một số thách thức, như: ngại thay đổi vì lợi ích lâu dài chưa thấy trong khi lợi ích trước mắt có thể mất đi; xung đột với lợi ích nhóm; sức ì tư duy; chi phí học hỏi, đào tạo...
Chính vì vậy, ở các nước SI phát triển khá mạnh, song ở Việt Nam thường manh mún, cá nhân, vì tiện nghi, ít vì cộng đồng, vì người khác; nếu có chủ yếu sáng tạo trong làm ăn, kinh doanh nhỏ, tiện nghi của cuộc sống như hàng quán, phương tiện giao thông... và chủ yếu vì mục tiêu kinh tế. Những nguyên nhân chính như: giáo dục không coi trọng sáng tạo, ít dạy kỹ năng giải quyết vấn đề; không làm rõ chính sách muốn đạt mục tiêu gì (không phân biệt giữa kết quả và hiệu quả). Các giải pháp của chúng ta thực hiện lâu nay chủ yếu trực tiếp, ngắn hạn như cấm, ngăn chặn, xử phạt, như việc ra quân giải quyết trật tự lòng đường vỉa hè – thu quân là lại lộn xộn; thường dựa vào ngân sách, đầu tư công do vậy đòi hỏi phải có tiền, khi không hiệu quả đổ lỗi do không có tiền; giải pháp không đồng bộ, chẳng hạn dạy nghề cho người bị cải tạo nhưng ít tính thương mại, hướng nghiệp, khi mãn hạn tù họ không có vốn, không được vay ngân hàng, khó khăn về lý lịch, khó khăn trong tái hoà nhập; chủ yếu dựa vào sức mạnh Nhà nước trong khi đầu tư của xã hội chủ yếu lại chạy theo lợi nhuận...
Thứ trưởng Đặng Huy Đông cho rằng có hàng ngàn giải pháp xã hội có tính sáng tạo cao vẫn đang được triển khai tại Việt Nam, vấn đề là làm sao để Nhà nước có những chính sách khuyến khích các sáng kiến đó tăng lên cả về số lượng, quy mô và chất lượng, đồng thời đưa được các sáng kiến đó vào thực tiễn và nhân rộng. “Muốn làm được vậy, tôi nghĩ rằng yêu cầu sáng tạo đổi mới tư duy và cách thức các vấn đề xã hội phải được thực hiện trước tiên ngay với các cơ quan Nhà nước, các cán bộ Nhà nước”, thứ trưởng nhấn mạnh.
Thảo Nguyễn (SGTT)