Thần thật thà, thần dối trá

Ngày xưa, trong một ngôi đền cổ có 3 vị thần giống hệt nhau. Thần thật thà luôn luôn nói thật, thần dối trá luôn luôn nói dối và thần khôn ngoan lúc nói thật, lúc nói dối. Các vị thần vẫn trả lời câu hỏi của khách đến lễ đền, nhưng không ai xác định được chính xác các vị thần.

Một hôm có một nhà hiền triết từ xa đến thăm đền. Để xác định được các vị thần, ông hỏi thần bên trái:
- Ai ngồi cạnh ngài?
- Đó là thần Thật thà. (1)

Ông hỏi thần ngồi giữa :
- Ngài là ai?
- Ta là thần Khôn ngoan. (2)

Sau cùng ông hỏi thần bên phải :
- Ai ngồi cạnh ngài?
- Đó là thần Dối trá. (3)

Nhà hiền triết thốt lên :
- Tôi đã xác định được các vị thần.
Hỏi tên của các vị thần?

Thưa các bạn, với tên gọi “3 vị thần” đây là một đề thi vào lớp 6 Trường THPT Cầu Giấy - Hà Nội. Và nếu có nhã hứng, bạn hãy giải và thử trả lời xem nó dễ, hay khó so với đề thi đặc biệt của trường All Souls College - ĐH Oxford, một đề thi được cho là vào loại khó nhất thế giới, đại loại “Mua một chiếc túi 10.000 bảng có phải là thiếu đạo đức không?” hay “Bạn có thể yêu quý một người mà bạn không tôn trọng không?”.

Mọi sự so sánh, tất nhiên đều khập khiễng, nhưng điều khác biệt giữa hai đề thi, và qua đó phần nào phản ánh sự khác biệt về giáo dục, là đề thi “3 vị thần” đôi khi biến học sinh của chúng ta buộc phải trở thành một “vị thần dối trá”, phải “nhìn bài”, khi môn toán logic lớp 5 không dạy chúng những bài toán tương tự. Trong khi đó, đề thi của Oxford là loại đề “không có đáp án” và người ta đánh giá suy nghĩ và hiểu biết của học sinh trước các vấn đề không quá xa với chúng.

Mở ngoặc nói thêm, kèm theo đề thi “3 vị thần”, đề thi toán lớp 6 đó còn có một bài hình học mà khi được đưa lên Facebook, một giảng viên ĐH cho biết anh đã mất 30 phút để giải. Lời giải của anh, sau đó, bị một cô giáo tiểu học chê là “học sinh không thể hiểu nổi”. Bài giải của cô giáo sau đó được cho là…sai.

Đang có một cuộc tranh luận giữa các vị phụ huynh xung quanh những bài thi của con em mình. Một đằng nói đã thi, thì phải khó. Một bên bảo không thể đánh đố. Thậm chí, có câu hỏi rằng vì sao không cho thử đề thi của… Oxford, thay cho những bài thi “khó như đánh đố”, những bài thi ngay cả giảng viên ĐH cũng vò đầu bứt tai (?!).

Năm nay, sau khi cậu bé dũng cảm Nguyễn Văn Nam xuất hiện trong đề thi tốt nghiệp THPT, đến lượt Nick Vujicic được đưa vào đề thi tuyển lớp 10 khối chuyên môn ngữ văn. Khẳng định đây là những kỳ thi mở, gây cảm hung, trước nghị trường, Bộ trưởng GDĐT Phạm Vũ Luận đã nói về những bài thi nhòe nước mắt của cả người thi lẫn người chấm thi. “Đó không phải chỉ là một bài thi, mà còn là một bài học bổ ích”- ông nói. Cần phải nói thêm, đây là loại đề thi tôn vinh “vị thần thật thà” khi nó khiến học sinh động não, thay vì biến thành một vị thần dối trá để loay hoay với phao thi.

Nhưng - giá như không có chữ nhưng - những bài thi như vậy quá ít, trong khi nền giáo dục Việt Nam là nền giáo dục của triền miên những kỳ thi, với khởi đầu là “thi vào lớp 1” của những đứa bé, về nguyên tắc là còn chưa biết chữ. Nền giáo dục đó cần những “vị thần khôn ngoan” thì phải!

Chuyện thời sự, của người lớn, là có tới 30% công chức dự thi nâng ngạch chuyên viên chính lên chuyên viên cao cấp đã không đạt điểm để xét; trong số này, nhiều người là lãnh đạo cấp cục, tổng cục. Đây là kết quả của một kỳ thi mà lãnh đạo Bộ Nội vụ khẳng định là theo “nguyên tắc cạnh tranh”, “có số dư”, được tổ chức khách quan, công bằng, hoàn toàn không có “vùng cấm” và “nghiêm túc nhất từ trước tới nay”.

Trong tương quan so sánh với kết quả các kỳ thi trước, khi số “không đạt” chỉ 3-5%, thậm chí “hầu hết các thí sinh đều đạt”, thì kết quả trượt 30% năm nay là đáng lo về chất lượng, nhưng lại đáng mừng trong tiêu chí bắt buộc của một kỳ thi là nghiêm túc và trung thực.

Đối với người lớn, nhất là cán bộ công chức, rõ ràng những kỳ thi tuyển, sát hạch hay chuyển ngạch rất cần một “vị thần trung thực”. “Vị thần trung thực” đó, tất nhiên, không phải xuất hiện trong đề bài, mà trong các hội đồng liên quan đến kỳ thi.