Sống chung với “thần chết”

Chiến tranh qua đi, mảnh đất A Lưới, Thừa Thiên - Huế (TT-Huế) gánh chịu hậu quả nặng nề bởi chất độc da cam/ dioxin (CĐDC), bom mìn còn sót lại. Cây trồng, vật nuôi, môi trường... bị hủy hoại. Càng đau đớn khi có gần 5.000 người bị ảnh hưởng CĐDC và hàng trăm người khác bị trúng bom mìn. Vợ một công an xã 13 lần mang thai chỉ nuôi được hai con; một chiến sĩ công an huyện mất hai đứa con do bom đạn... Đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) xem CĐDC và bom mìn là “thần chết” rồi tổ chức tế lễ như đối với “thần linh”. Người dân đã làm gì để sống chung với “thần chết” ấy; chính quyền, cơ quan chức năng đã làm gì để xoa dịu nỗi đau cho các nạn nhân? Phóng viên Báo CATP đã đến từng bản làng, chứng kiến cảnh vật lộn, quằn quại của nạn nhân và tìm được lời giải đáp.

Kỳ 1: “KẺ HỦY DIỆT” VÀ NHỮNG CON SỐ ĐAU LÒNG

Theo công trình nghiên cứu được công bố trên tập san khoa học uy tín thế giới Nature, Mỹ đã rải xuống Việt Nam (VN) trong chiến dịch Ranch Hand năm 1962-1971 là 76,9 triệu lít hóa chất; trong đó, chất da cam (thường gọi là chất độc mầu da cam - C12H4Cl4O2, vì trên mỗi thùng có sơn một vạch màu da cam) chiếm 64% (49,3 triệu lít), chứa 170kg dioxin. Quân đội Mỹ còn rải xuống VN là các loại chất độc màu trắng, xanh, hồng, đỏ tía.

Hậu quả là hơn 2 triệu người VN bị nhiễm độc, hơn 50.000 trẻ em bị dị dạng, quái thai và biến đổi nội tạng, gây tác hại về di truyền nhiều thế hệ. Theo nghiên cứu của các nhà khoa học, chỉ cần bỏ 80g dioxin vào nước cung cấp cho một thành phố 8 triệu dân thì sẽ chết hết. Chỉ cần một phần triệu gam dioxin/kg cơ thể là con người và động vật sẽ bị đột tử, một phần tỷ gam dioxin/kg cơ thể đủ gây ung thư, dị tật, quái thai...

Ông Nguyễn Cương, Chủ tịch Hội nạn nhân CĐDC TT-Huế cho biết: “TT-Huế là một trong những địa phương bị chất độc hóa học nặng nề trong chiến tranh với hơn 5.000 người, nhưng đến nay mới chỉ có 2.006 người được hưởng chế độ ưu đãi. Nguyên nhân do việc chọn xét đối tượng. Nếu chậm kéo dài, có thể đối tượng không còn sống để được hưởng trợ cấp hằng tháng. Điều này làm nạn nhân bị thiệt thòi”.

Riêng ở A Lưới, lượng chất diệt cỏ, chất hóa học được rải xuống là 432.812 lít (chứa 11kg dioxin), bằng một nửa các chất hóa học mà quân Mỹ đã rải xuống TT-Huế. Các chất này chứa một nửa lượng dioxin, tàn phá nghiêm trọng môi trường, thiên nhiên và con người; mang lại nỗi đau truyền kiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác. Từ năm 1994-2000, GS.BS Hoàng Đình Cầu (đã mất năm 2005), Chủ tịch Ủy ban Quốc gia điều tra hậu quả chiến tranh hóa học của Mỹ ở VN (gọi tắt là Ủy ban 10-80) phối hợp với Cty tư vấn môi trường Hatfield (HCL) của Canada tiến hành nghiên cứu hậu quả của chất dioxin lên môi trường, con người tại A Lưới và kết luận, khu vực miền núi này không bị ảnh hưởng chất thải công nghiệp hay một nguồn ô nhiễm nào khác. Bất kỳ trường hợp nhiễm độc nào cũng đều do CĐDC gây ra.

Ðịa bàn A Lưới phân bố dọc thung lũng với chiều dài hơn 100km. Những địa danh chứa nhiều chất độc hóa học cũng là chiến trường ác liệt thời chống Mỹ đã đi vào lịch sử như đồi Thịt Băm, suối Máu, Sân bay A-Sho, đèo Mẹ Ơi... Dọc đường mòn Hồ Chí Minh và QL49 đi qua huyện này, rừng bị tàn phá trơ trụi, nham nhở, cháy rụi, không nơi nào nguyên vẹn. Trung tá Đồng Xuân Quỳnh, Đồn trưởng Đồn Biên phòng cửa khẩu A Đớt chỉ tay vào những cánh rừng xung quanh, cho biết: “Rừng xanh bây giờ toàn là cây có tuổi đời từ năm 1975 đến nay. Trước đó, rừng bị bom mìn, chất độc hóa học hủy hoại quá nhiều”.

Cả 20 xã và thị trấn đều có nạn nhân bị nhiễm CĐDC. Toàn huyện hiện có 4.700 người nhiễm, nghi nhiễm dioxin. Chỉ tính riêng xã Hồng Trung, trung bình có hơn một người tàn tật/gia đình khi có 313 hộ dân, nhưng có 350 người dị tật, bại liệt, thần kinh, câm điếc, mù lòa...

Sau ngày giải phóng, Đông Sơn là một bãi phế liệu chiến tranh, không nhà cửa, không làng mạc. Năm 1992, chính quyền huy động đồng bào từ những vùng khác đến khai phá vùng “đất chết” này và xã được thành lập. Đến nay, xã có 279 hộ/1.390 khẩu là người DTTS: Pa Kôr, Tà Ôi, Cơ Tu và 9 hộ người Kinh. Trong đó có 124 hộ nghèo (chiếm 45,25%). Số hộ nghèo chủ yếu là những hộ có người nhiễm dioxin. Vì mỗi gia đình đều bị mất thêm lao động trong nhà do có người nhiễm, nghi nhiễm.

Năm 1999, đoàn cán bộ của Ủy ban 10-80 về xét nghiệm máu nhiều người, lấy mẫu nước, bắt gà, vịt, cá... nghiên cứu và kết luận, Đông Sơn bị nhiễm CĐDC rất cao, người dân phải di dời ra xa 500m; không ăn nội tạng động vật, gia súc... vì nhiễm CĐDC. Đông Sơn được xem là “rốn” da cam của huyện. Dioxin đã tàn phá môi trường, động thực vật ở đây; tác động xấu đến sức khỏe, bệnh tật con người”.
Đất đai thuộc vùng trũng, bị chua phèn nhiều, ít màu mỡ. Kinh tế người dân chủ yếu là trồng lúa, sắn, bắp... trên nương rẫy. Số lượng trâu bò, gia cầm cứ chết dần chết mòn khoảng 30 con/năm do thời tiết khắc nghiệt, dịch bệnh và chủ yếu do dioxin. Đồng chí Hồ Giang Ngân, phó trưởng công an xã là một trong những người về mảnh đất “chết” đầu tiên. “Ban đầu, chỉ có vài chục hộ dân về lập làng. Đất đai cằn cỗi, nhiều hố trũng do bom đạn. Thiếu nước, suối thì xa nên bà con tùy tiện uống nước ở các hố bom. Hàng ngày, 1.390 người dân nghèo khổ vẫn phải sử dụng thức ăn, uống nước bị nhiễm độc” - anh Ngân nhớ lại. 

Bác sĩ chuyên khoa 2 Nguyễn Thị Hồng Hạnh, phó giám đốc Trung tâm huyết học - Truyền máu Bệnh viện Trung ương Huế cho biết: “Năm nào chúng tôi cũng tổ chức lấy máu tình nguyện tại A Lưới và số máu thu được của xã Đông Sơn thấp nhất huyện. Sau mỗi đợt xét nghiệm máu, nhiều người phát hiện mình bị bệnh do nhiễm dioxin”. Theo thống kê của trạm Y tế, toàn xã có 61 người bị tàn tật: điếc, bại não, thần kinh, liệt tay chân... liên quan đến dioxin. Trong đó có 27 trẻ em từ 10 tuổi trở xuống, 12% trẻ bị suy dinh dưỡng và mới có 3 trẻ được hưởng chế độ. Trường Tiểu học Đông Sơn có 19 HS bị tàn tật như em Hồ Thị Phương Nga (lớp 4) bị lé mắt, thiểu năng trí tuệ; Hồ Thị Hiên (lớp 5) bị khiếm thính, thiểu năng trí tuệ; Hồ Thị Bay (lớp 4) bị thiểu não...

Các nhà khoa học cảnh báo, khu vực đất ở sân bay A-Sho bị nhiễm dioxin nặng nhất huyện, cao hơn mức cho phép ở các nước công nghiệp phát triển do đây là nơi đậu máy bay và rửa chất dioxin của Mỹ. A-Sho được chia làm ba khu vực A, B, C tùy theo mức độ nhiễm dioxin. Trong đó, khu A là khu vực nguy hiểm nhất, rộng 1,65ha. Con người tiếp xúc có thể bị ngã gục ngay nếu không có biện pháp bảo hộ. Dioxin nhiễm vào các loại gia súc gia cầu, dòng máu, trong bầu sữa mẹ... và ảnh hưởng trực tiếp đến người dân. CĐDC dưới tác động của khí tượng thủy văn, hiện tượng thiên nhiên... thấm sâu vào lòng đất; một phần theo dòng nước về những vùng trũng hoặc đổ ra biển.

Khi chúng tôi hỏi về biện pháp khắc phục, chủ tịch xã Hồ Giang Nghinh cho biết: “Năm 2003, xã đã di dời 26 hộ dân đến nơi định cư mới để tránh bị ảnh hưởng dioxin. Hiện nay, hàng chục hộ dân khác bị ảnh hưởng nặng nhưng chưa thể di dời được vì còn nhiều vướng mắc như kinh phí hạn hẹp, tâm lý của đồng bào DTTS và người dân đã sống quen rồi”. Theo Cty HCL, không thấy dioxin trong cây trồng, trong gạo và sắn - hai loại lương thực chính ở A Lưới. Đây là điều vô cùng may mắn đối với người dân A Lưới nói chung và xã Đông Sơn nói riêng.

Hoàng Quân (CATP)