Sự phát triển về số lượng cũng như quy mô của các lễ hội như hiện nay (kéo theo hàng loạt tệ lậu) là do có sự “tiếp tay” của các cấp chính quyền, các vị lãnh đạo với vai trò người cấp phép, chủ trì cũng như rất đông cán bộ công chức trong vai trò người tham dự. Mục đích tốt đẹp đã không đạt được. Ai mở đầu, người đó kết thúc. Nhà nước cần có thái độ và hành động kịp thời trước khi tình hình trở nên không thể cứu vãn.
Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên:
Chấn chỉnh toàn hệ thống từ trên xuống
| Lễ hội đang ngày càng bị biến chất, bị thao túng bởi các nhu cầu cực đoan... Ảnh: Mai Kỳ |
Có một hiện tượng là hễ ngày rằm, mùng một và các lễ hội thường luôn có mặt nhiều quan chức. Chính phủ đã từng có lệnh cấm quan chức không được dùng xe công vào việc riêng. Nhưng xe “biển xanh” vẫn xuất hiện tại những nơi này, trong những dịp này. Hình như, càng làm to, càng có quan có chức, người ta càng hay lo lắng đến việc cúng bái, cầu lợi, cầu vinh. Điều này cần chấn chỉnh, và phải làm nghiêm.
Theo tôi, khi tham gia lễ hội, các quan chức văn hoá cũng phải tìm hiểu về lễ hội. thậm chí, phải tập từ cách chắp tay, cách đi đứng, sao cho đúng. Phải tìm hiểu kỹ lưỡng về lễ hội, chứ không phải đến đền này, chùa kia, đọc những bài phát biểu chung chung do thư ký soạn thảo.
Việc tổ chức rà soát, thanh lọc lại các lễ hội là rất cần thiết, và có thể thực hiện được, ít nhất là trong phạm vi các lễ hội cấp quốc gia. Không thể để tồn tại những hiện tượng như lễ khai ấn đền Trần và thậm chí là lễ hội đền Hùng. Quốc giỗ mà người ta đua nhau bày ra những trò điên khùng như làm cái bánh chưng thật to, bánh giầy thật lớn, chiếc cốc khổng lồ để dâng lễ. Tất cả những cái đó là trò gian dối, chỉ nhằm quảng cáo thương hiệu của ai đó, chứ không phải là lòng thành. Đó là sự biến tướng, hoàn toàn đi ngược lại với truyền thống của dân tộc, tại sao chúng ta không bài trừ tận gốc?
Người Việt mình thường hướng tới cái gì khiêm nhường, tuy nhỏ bé mà sâu lắng. Người ta tìm đến đền chùa, nhất là chùa không phải là để đua nhau dâng hương, dâng lễ vật, mà là tìm một sự yên tĩnh, một sự tĩnh tâm. Ngày nay, từ quan chức đến người dân, mấy ai đến chùa mà hiểu được điều đó? Mấy ai đi hội mà hiểu cho thấu đáo về ý nghĩa, tính chất, lịch sử của lễ hội. Cho nên, tôi nhắc lại, cái sai của chúng ta là sai theo hệ thống, và để chấn chỉnh, cũng phải chấn chỉnh toàn hệ thống từ trên xuống.
Hoạ sĩ Lê Thiết Cương:
Mua bán quan chức làm ô uế chốn thần linh
Tắc đường trên núi Ba Vì vì chen nhau vào đền Tản Viên; ngột ngạt ở đền Bà Chúa Kho vì chen nhau vào xin xỏ vay mượn; Chen lấn xô đẩy đến ngất xỉu để vào xin đóng ấn đền Trần; tắc đường chen chúc để đi Yên Tử; Đợi chờ mòn mỏi để đi lễ chùa Hương trên núi... Nguyên nhân vì sao? Phải chăng vì xã hội quá bất định, quá thực dụng nên người ta mới vô vọng và hướng tới một thế lực tâm linh. Chúng ta đã từng rất đau lòng khi chứng kiến bao ngôi chùa đã bị tàn phá dưới cái mác “phục chế, tôn tạo”. Thay vì trùng tu lại thì người ta lại “làm mới” hoàn toàn theo cách hiểu rất vô văn hoá. Nhưng đó mới chỉ là sự xuyên tạc về vật chất, hữu hình, ai cũng nhìn thấy. Việc làm sai lệch, xuyên tạc những giá trị tinh thần truyền thống theo chiều hướng của một lối sống suy đồi hiện nay như lễ hội khai ấn đền Trần, mà điển hình ở đây là việc mua quan bán chức còn nguy hiểm hơn nhiều. Mua quan bán chức không chỉ ngang nhiên tồn tại trong xã hội mà còn làm ô uế cả chốn thần linh. Đáng lẽ phải trùng tu một giá trị tinh thần rất đẹp của người Việt cổ thì người ta lại làm mới nó theo cách sống rất thực dụng, vô văn hoá và hoàn toàn không mang tính nhân văn.
Nhà văn Võ Thị Hảo:
Lễ hội thành nơi để hối lộ về mặt tâm linh
| Quả pháo tiền tỷ tại lễ hội làng pháo Đồng Kị (tỉnh Bắc Ninh). Ảnh: T.V.Đ |
Lễ hội bị biến tướng quá nhiều so với trước. Thứ nhất các lễ hội đã… rất nhàm. Thứ hai, lễ hội đã trở thành một nơi để hối lộ, hối lộ về mặt tâm linh. Và ngay chính những đền miếu, chùa chiền, những nơi tôn nghiêm lại xuất hiện cơ chế xin – cho, trong khi, con người ta vốn đã quá khốn khổ vì cơ chế xin – cho ngoài đời thực rồi. Đọc, nghe, chứng kiến những gì xảy ra tại lễ khai ấn đền Trần vừa rồi, tôi thấy buồn, và đau xót. Những nơi thờ phụng, đền chùa đáng lẽ ra phải làm cho tâm hồn con người ta trở nên thanh thản, trong sáng và cao thượng hơn, nhưng tại lễ hội của chúng ta thì ngược lại. Tôi cũng nhận thấy, những người trực tiếp làm công việc chăm sóc, giữ gìn đền chùa đang xúc phạm chính những nơi tôn nghiêm này, biểu hiện ở chỗ, những bảng đề hòm công đức luôn được đặt ở chỗ dễ nhìn thấy nhất, thậm chí lấn át cả tượng Phật. Đền chùa đâu phải chỗ để lấy tiền của thiên hạ!
Hương Lan (ghi)SGTT
Do chính quyền địa phương đóng dấu “chính thống”
Tôi nhớ từ dạo tháng giêng năm 2010 nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra, lễ khai ấn đền Trần hiện nay không giữ đúng về hình thức và nội dung đã được ghi chép trong sử sách, cũng như nhiều năm trước đây đã được cử hành tại đền Trần. Thế nhưng vì sao mỗi năm lại mỗi phát triển hoành tráng, lãng phí thời giờ tiền bạc công sức của xã hội, biến chất về ý nghĩa mang nặng yếu tố tiêu cực hơn? Tâm lý truyền thống “tháng giêng là tháng ăn chơi” đã sống lại và phát triển nhờ hàng loạt các lễ hội mở ra với mật độ dày đặc trong một thời gian không dài, quy mô tổ chức ngày càng lớn ngoài phạm vi làng xã. Hiện hầu hết các lễ hội do các cấp chính quyền nhà nước tổ chức và cử hành nên phần nghi lễ (trước đây trang nghiêm, giản dị, vừa phải) thì nay trở thành phần chính, được cử hành một cách chính thức. Vì thế ý nghĩa của nghi lễ đã thể hiện, đáp ứng những nhu cầu “chính thống” của xã hội. Do đó, không lạ là lễ khai ấn đền Trần lại trở thành lễ cầu xin thăng quan tiến chức! Đây là tâm lý của một bộ phận không nhỏ của công chức nhà nước nên có ảnh hưởng lớn đến tâm lý xã hội nói chung. Mặt khác, việc các công chức nhà nước bỏ nhiệm sở đổ xô đi lễ khai ấn và nhiều lễ hội khác, cho thấy mặc dù chúng ta luôn nói đến công nghiệp hoá – hiện đại hoá nhưng không biết đến bao giờ tác phong văn minh công nghiệp mới trở thành nếp sống của xã hội ta?
Nếu cứ tiếp tục tổ chức rầm rộ lễ khai ấn thế này, thì việc hàng năm người dân ùn ùn kéo đến xin ấn sẽ còn làm ý nghĩa của lễ hội này tiếp tục biến dạng tuỳ theo “nhu cầu” xã hội lúc ấy là gì. Tôi nghĩ với các lễ hội khác cũng vậy! Tình trạng này sẽ dẫn đến: 1/Các lễ hội truyền thống không còn giá trị đích thực, chúng ta sẽ làm mất di sản văn hoá của chính chúng ta. 2/Các giá trị tinh thần tốt đẹp của truyền thống mất đi, con người sẽ phải tìm đến và tin vào những giá trị “ảo”, dần dần sẽ làm băng hoại xã hội! Và 3/Nhà nước không thể quản lý được các lễ hội nếu cứ tổ chức tràn lan và tuỳ tiện như vậy, những tệ nạn đã xuất hiện trong các lễ hội sẽ rất khó bị dẹp bỏ, chưa kể nó sẽ biến tướng và xuất hiện thêm những tệ nạn mới.
TS khảo cổ học Nguyễn Thị Hậu