“Đến khi nào bỏ giống xuống đã có thể biết thu nhập ổn định hàng tháng thì người dân mới an tâm sống với nghề nông. Thay vì chê trách họ đầu óc tiểu nông thì hãy nghĩ xem tại sao từ những vuông ao, thửa ruộng bị coi là manh mún, nông dân mình lại làm ra được sản lượng lúa, cá, các loại nông sản để có mà xuất khẩu nhất, nhì thế giới. Nghĩ rồi hãy tiếp sức cho nông dân, đừng để họ luôn là người chịu thiệt thòi”.
 |
Xã viên HTX Thới An luôn tính trước được thu nhập khi hợp đồng với doanh nghiệp - Ảnh: Vân Khánh
|
Ông Nguyễn Ngọc Hải, chủ nhiệm hợp tác xã (HTX) Thới An (quận Ô Môn, Cần Thơ) thổ lộ tâm tư chuyện con cá, nghề nông, mối quan hệ giữa nông dân nuôi cá và doanh nghiệp, mô hình hợp tác xã ... vào những ngày đầu năm với Thời báo Kinh tế Sài Gòn Online, khi người nuôi cá tra đang hồ hởi với giá cá rất cao.
- TBKTSG Online: Sau tết, giá cá tra nguyên liệu ở đồng bằng sông Cửu Long đã lên đến 24.000 - 25.000 đồng/kg. Ông có nghĩ năm nay, người nuôi cá gặp thời và những ao treo sẽ thả cá lại?
Ông Nguyễn Ngọc Hải: Thế đấy, người nuôi cá tra nói riêng, cũng như nông dân nói chung bao năm nay cứ hết vui lại buồn, hết buồn lại vui theo sự nóng, lạnh của thị trường. Vào thời điểm giá cá 24.000 - 25.000 đồng/kg như thế này, một héc ta đất mặt nước nuôi cá thu nhập gấp 80 - 100 lần làm ruộng, làm vườn. Tuy nhiên, đây có phải là thời điểm để người nuôi có thể đầu tư trở lại hay không còn phụ thuộc vào giá thức ăn, vốn liếng và một điều quan trọng nữa là niềm tin.
Giá cá cao, các doanh nghiệp cho rằng do thiếu cá, nhưng thực tế là nông dân đang muốn bán lấy tiền mặt, doanh nghiệp không đủ tiền mua, rồi nói là thiếu nguyên liệu. Những năm trước, nhà máy luôn mua chịu của nông dân, trong khi nông dân phải vay tiền nuôi cá, đến kỳ thu hoạch cứ chờ doanh nghiệp thanh toán mà nhiều hộ nuôi tán gia bại sản vì phải trả lãi vay.
Năm ngoái, tổng diện tích nuôi cá tra thấp hơn năm 2009, kim ngạch xuất khẩu cá tra cả năm cũng không đạt kế hoạch đầu năm đề ra. Doanh nghiệp cho là do hai yếu tố: giá xuất và chất lượng cá không ổn định, họ đánh giá hai yếu tố đó sẽ còn tiếp tục cản trở sản lượng và giá trị xuất khẩu cá tra, basa năm 2011.
Theo tôi, hai lý do ấy không đúng. Đã đến lúc doanh nghiệp nên nhìn thẳng vào sự thật. Nhiều doanh nghiệp khi giá cá xuất khẩu tăng, họ vẫn tìm cách mua cá nguyên liệu của người nuôi với giá rẻ. Do vậy, đầu năm 2010 diện tích thả giống giảm so với cùng kỳ năm 2009, dẫn đến tình trạng thiếu cá nguyên liệu vào các tháng cuối năm, đẩy giá cá nguyên liệu lên trên 20.000 đồng/kg.
Thấy giá cá cao, nhiều người muốn đầu tư nuôi trở lại nhưng nhu cầu vốn cho nuôi cá tra rất lớn. Với tình hình lãi suất vẫn cao và bất ổn ngay từ đầu năm, doanh nghiệp vay vốn ngân hàng còn khó, với những hộ nuôi nhỏ, ngân hàng càng không cho vay. Vả lại, nông dân không dám mạo hiểm vay lãi suất cao, nên năm nay số hộ nuôi nhỏ lẻ chắc còn giảm.
- Như vậy, mối quan hệ giữa người nuôi cá và doanh nghiệp thu mua chế biến xuất khẩu chưa tốt?
Nói thẳng trong lĩnh vực nuôi cá hầu như nông dân tự bơi, nhà nước chẳng đầu tư gì. Nhà nước lo con giống cho dân thôi cũng không xong. Tôi than phiền với ngành nông nghiệp hoài. Ước mơ làm giàu ai cũng có, nhưng nông dân làm riết mà cứ nghèo.
Tôi qua Ấn Độ thấy người nuôi tôm không phụ thuộc vào doanh nghiệp. Họ nuôi rồi quan hệ với khách hàng ở các nước cần nhập khẩu tôm, sau đó đặt nhà máy chế biến theo yêu cầu, nhà máy là người làm thuê cho người nuôi.
Ở Việt Nam ngược lại. Một phần tại nông dân mình chỉ lo sản xuất mà không chịu học hỏi giao dịch bán hàng, làm ra sản phẩm rồi thụ động chờ người ta đến mua. Nông dân mình ít chịu tập hợp lại thành một tổ chức đầy đủ tư cách pháp nhân để làm việc như một đối tác có sản lượng lớn, có uy tín.
Vasep là hiệp hội của doanh nghiệp chế biến xuất khẩu thủy sản, chứ không phải tổ chức của người nuôi, nên họ có lên tiếng cũng trên quan điểm quyền lợi của doanh nghiệp nhiều hơn.
 |
Ông Nguyễn Ngọc Hải, Chủ nhiệm HTX nuôi cá Thới An, Cần Thơ - Ảnh: Vân Khánh
|
- Theo ông, sắp tới doanh nghiệp có cần đến người nuôi cá hay họ sẽ tự tổ chức vùng nuôi để khắc phục tình trạng mà doanh nghiệp cho là thiếu cá nguyên liệu?
Hiện nay, một số doanh nghiệp tự tổ chức nuôi cá, nhưng giỏi lắm mỗi doanh nghiệp chỉ nuôi khoảng 30 – 50% nhu cầu nguyên liệu. Hồi tháng 9-2010, đi dự hội nghị của Tổ chức Nông lương thế giới (FAO) ở Philippines, tôi đã chứng minh cho các nước thấy vì sao nông dân Việt Nam có thể nuôi cá lên đến 300 - 400 tấn/vụ/héc ta và đảm bảo nuôi cá sạch mà giá thành rẻ hơn các nước.
Đó là vì nông dân mình nghèo nên lúc nào cũng nghĩ lấy công làm lời, biết cách cho cá ăn không hao, tiết giảm mọi chi phí không cần thiết. Giải thích cho nước ngoài hiểu nhưng tôi xót xa khi thấy doanh nghiệp trong nước thừa biết nông dân mình không thể xác định trước giá bán khi thu hoạch là bao nhiêu, chỉ biết tính làm sao sản xuất với giá thấp nhất để nếu thị trường giá cao thì lời nhiều, có lỗ thì cũng ít. Vậy mà họ vẫn mang tư tưởng ép nông dân bán giá rẻ để hưởng lợi nhiều.
Tôi vẫn khẳng định ngành nuôi cá là của nông dân, biết giúp dân phát triển thì Việt Nam sẽ còn xuất khẩu cá tra mạnh hơn nữa. Nhà nước hở thì nói nhỏ lẻ, manh mún, nhưng nếu không có những nông dân cần cù trên những mảnh đất nhỏ lẻ, manh mún như vậy, thì làm gì có lượng cá nhiều đến thế để chế biến xuất khẩu mang về cả tỉ đôla hàng năm.
- Ông đề cập đến việc nông dân nên tập hợp thành HTX để làm ăn với doanh nghiệp, nhưng vốn liếng họ không có, chỉ còn ao nuôi, liệu doanh nghiệp có quan tâm?
Khó chứ không dễ, muốn chia sẻ với nông dân thì lãnh đạo doanh nghiệp phải có tâm và có tầm nhìn. Nhiều nông dân treo ao tập hợp nhau lập HTX là con đường hay nhất. Hình thức tổ hợp tác hay trang trại vẫn chưa đủ tư cách pháp nhân, doanh nghiệp muốn làm ăn cũng ngán ngại. Địa phương không giúp được vốn thì nên nhiệt tình giúp những HTX mới này kết nối được doanh nghiệp theo phương thức hợp tác làm ăn tốt nhất thì chắc chắn những ao nuôi sẽ hồi sinh.
Ví dụ nhà máy chế biến đứng ra mua thức ăn của công ty thức ăn, bán chịu giao cho người nuôi. Hoặc tổ chức như HTX Thới An đang liên kết với doanh nghiệp.
Hầu hết các xã viên của HTX Thới An đều ký hợp đồng nuôi cá gia công với các công ty lớn. Mặc dù ít hưởng lợi từ mức giá tăng kỷ lục hiện nay, nhưng luôn tính trước được thu nhập vì khi hợp đồng với doanh nghiệp, HTX thỏa thuận ấn định lợi nhuận 1.500 đồng/kg cá trong suốt nhiều vụ, kể cả những thời điểm giá cá sụt thấp nhất. HTX Thới An mấy năm qua được xem là điển hình của việc liên kết với doanh nghiệp sản xuất – tiêu thụ cá tra, mức sống của những xã viên khấm khá.
- Thế nhưng, có vẻ ông vẫn chưa hài lòng?
So sánh ở địa phương cấp quận thì xã viên HTX Thới An là những người sống ở mức khá tới giàu, không có xã viên nghèo. Duy trì được như vậy là nhờ mọi người thật sự ý thức liên kết nhau tạo công việc làm ăn liên tục. Tuy nhiên, tôi rất lo các HTX nông nghiệp không phát triển lên được kịp trong thời gian tới vì năng lực của ban chủ nhiệm hạn chế, phần đông là người lớn tuổi.
Từ nhiều năm nay tôi luôn lên tiếng về cái thừa và cái thiếu của lĩnh vực nông nghiệp, nhưng chưa thấy giải quyết được. Nhà nước đã có chủ trương hỗ trợ đào tạo nhân lực cho HTX nông nghiệp, nhưng có những điều chưa phù hợp thực tế. Ví dụ HTX Thới An chuyên nuôi cá cung cấp cho chế biến xuất khẩu, tôi muốn gửi một người đi học kỹ sư nuôi trồng thủy sản với hình thức cử tuyển, HTX đóng học phí, nhưng không trường đại học nào chịu nhận.
Các trường đào tạo ra cả trăm ngàn kỹ sư nhưng không ai chịu về làm việc cho HTX. Như vậy thừa cả trăm người mà lại thiếu chỉ một người.
Xin cám ơn ông!
Vân Khánh thực hiện (TBKTSG Online)