Ranh giới giữa sáng kiến và "tối kiến"

Mới đây, cả nước ta đã đồng loạt tắt điện trong 1 giờ nhân "Ngày trái đất". Đó là lần thứ 3 thực hiện sáng kiến tiết kiệm điện kể từ năm 2009 mà trong đó mỗi người chỉ cần làm một động tác đơn giản và hoàn toàn tự nguyện là tắt điện trong gia đình mình.

Nhưng kết quả đưa lại thật là ấn tượng và đầy ý nghĩa: Không chỉ tiết liệm được 400,000 Mw tương đương 500 triệu Đồng mà còn nâng cao ý thức bảo vệ môi trường trong cộng đồng!. Một việc làm như thế không xâm hại lợi ích của bất cứ ai và không ảnh hưởng đến bất cứ một hoạt động kinh doanh sản xuất nào, cũng không cần bất cứ một nguồn tài trợ hay chi phí "đầu vào" nào..., lại còn tạo ra một niềm vui nho nhỏ trong các gia đình khi có dịp quây quần bên nhau trong ánh sáng của ngọn nến.

Xin miễn bàn về nguồn gốc xuất xứ hay động cơ của sáng kiến này, ta có thể dễ dàng đi tới nhất trí rằng đây chính là một SÁNG KIẾN ĐÍCH THỰC theo đúng nghĩa của nó. Do đó nó không chỉ được nhiều người tự nguyện hưởng ứng mà còn được duy trì và phát huy lâu dài . Một sáng kiến như vậy không đòi hỏi bất cứ một nguồn tài trợ nào nên cũng không có chuyện các "bên lợi ích" kèn cựa  chia chác, xè xẽn rồi biến thành những "hậu quả" như vẫn thường xảy ra. Nó cho thấy, một ý tưởng mới chỉ có thể xác định là sáng kiến bằng kết quả và giá trị thực của nó, chứ không nên nhìn vẻ bề ngoài hoặc nghe những lời giới thiệu hoa mỹ về nó.

Tuy nhiên, thực tế lâu nay ở nước ta đã và đang có vô số những việc làm được cao rao là "sáng kiến" có khi ở tầm cỡ dự án tiêu tốn rất nhiều nguồn lực nhưng kết quả chẳng bao nhiêu, thậm chí còn gây ra những hậu quả khôn lường. Khắp nơi trên đất nước này nếu có dịp đến cơ quan xí nghiệp nào cũng thấy treo đầy những bằng khen tặng sáng kiến xuất sắc,... nhưng không mấy ai biết những hậu quả đằng sau những tấm bằng khen đó.

Thế mới có chuyện "người đương thời" Nguyễn Đình Chiến mấy lần "biến sắc" từ một kẻ tội đồ thành một vị anh hùng..., và ngược. Có những sáng kiến đưa lại một vài cái lợi trước mắt nhưng gây ra những hậu quả lâu dài. Câu chuyện đóng/ mở, mở/đóng hàng loạt các ngã tư đường phố Thủ đô Hà Nội có lẽ cũng thuộc loại sáng kiến như vậy; nó không chỉ gây nên những lãng phí về vật liệu, xăng dầu..., mà còn làm xấu mỹ quan đồng thời làm tăng độ ô nhiễm môi trường đô thị, đặc biệt là sự phản tác dụng đối với công tác giáo dục ý thức chấp hành luật giao thông trong cộng đồng.

Có thể nói, có tình trạng lạm dụng khái niệm sáng kiến ở nước ta trong thời gian dài. Đi kèm với nó là sự lãng phí nguồn lực một cách oan uổng. Có những sáng kiến tiêu tốn rất nhiều ở giai đoạn tiền khả thi để rồi bị "treo" như "Thành phố ven sông Hồng", "Trục Thăng Long -Ba Vì", "đường sắt cao tốc Bắc Nam" v.v... Ở các cấp độ và quy mô khác nhau, người ta có thể tùy tiện đưa ra những dự án này nọ núp dưới danh nghĩa của những ý tưởng hoặc sáng kiến cao đẹp nhưng thực chất chỉ để "lách luật" nhằm đạt lợi ích cá nhân bất chấp lợi ích của cộng đồng và đất nước. Vì thế, có những sáng kiến đưa ra vào buổi sáng đến buổi tối đã trở thành "tối kiến"!

Vẫn biết sáng kiến là một phạm trù đặc biệt, không thể thiếu nếu muốn thúc đẩy nhanh hơn tiến trình phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Nhưng trong bối cảnh nước ta còn đang thiếu một cơ chế và năng lực để đánh giá, xét duyệt và quản lý quá trình thực hiện sáng kiến, thì nên chăng phải hết sức thận trọng trong việc phê duyệt và áp dụng các ý tưởng mới (sáng kiến) đồng thời phải kiên quyết chấm dứt kịp thời những sáng kiến nào đang biến thành "tối kiến".

Kinh Luân (Tuần Việt Nam)