“Nếu bạn may mắn được sống ở Paris trong tuổi thanh xuân, thì dù có đi đâu trong suốt đường đời còn lại, Paris vẫn ở trong bạn”, Hemingway đã viết như vậy. Em viết thư này cho chị cũng trong tâm thức đó…
| Hình như chúng ta cứ thích sống hiện đại trong một cảnh quan hiện đại, mà không hiểu con người hoàn toàn có thể sống hiện đại trong cảnh quan xưa, vì cảnh quan xưa chính là cội rễ của mình. Ảnh: Toàn cảnh trường Lê Quý Đôn nhìn từ trên cao. Ảnh: Lê Hồng Thái |
Đó là đoạn mở đầu thư Ánh Minh viết cho tôi cách đây hai năm.
Ba má Ánh Minh vốn là sinh viên du học ở Pháp trước năm 1954, tốt nghiệp, định cư ở Pháp cho đến năm 1978 thì quyết định hồi hương cùng với ba con nhỏ, trong đó cô gái út Ánh Minh mới lên tám. Năm 1992, Ánh Minh sang Pháp học khoa xã hội học, học thêm ngành tài chính và hiện là nhân viên quản lý tài chính của Unesco. Ánh Minh có chồng Pháp, nhưng vẫn cố giữ cho con nói tiếng Việt… Tôi phải kể ra những chi tiết nhân thân này, để giải thích tinh thần lá thư mà Ánh Minh cho phép tôi công bố.
Khóc một thành phố
Lần này đi Việt Nam, ngoài chuyện vui thăm lại gia đình, đất nước; trong em là sự đau xót thấy trung tâm Sài Gòn bị đập phá thô bạo. Không phải em tiếc nuối khung cảnh nơi em từng sống một phần đời, mà em thật sự thấy buồn vì Sài Gòn bị mất đi vẻ đẹp lịch sử, dưới góc nhìn khách quan về mỹ quan thành phố nói chung. Trong một thành phố có những khái niệm về phối cảnh, đối xứng, hài hoà… mà hình như chúng ta đã không biết giữ gìn; đặc biệt trong những gì đã bị phá đi. Như toà nhà điện lực trên đường Hai Bà Trưng sau nhà hát lớn với kiến trúc xưa rất đẹp. Như toà nhà sở Giáo dục bên cạnh công viên Chi Lăng. Rồi công viên Chi Lăng cũng không còn là công viên Chi Lăng nữa khi chỉ còn bãi cỏ với vài ba chậu kiểng lạnh lùng…
Trong các thành phố lớn ở châu Á, đến khoảng những năm 90 (thế kỷ 20 – BTV), Sài Gòn là một trong những thành phố hiếm hoi có trung tâm cá tính rõ ràng. Trong khi những thành phố kề cận lại xây cất bừa bãi, mà ai có dịp đi qua cũng thấy đó là những thành phố hiện đại, năng động nhưng xấu xí, vô hồn. Buồn thay, Sài Gòn hôm nay lại muốn mình xấu xí như vậy! Thấy Sài Gòn phát triển nhanh và hiện đại hoá em cũng mừng, nhưng theo em chỉ nên phát triển bên ngoài, giữ lại trung tâm. Mà trung tâm lịch sử Sài Gòn đâu có rộng gì – nếu khoanh lại thì chỉ có vài ba con đường Đồng Khởi, Lê Lợi, Nguyễn Huệ, Hàm Nghi… sao người ta không cố gắng bảo tồn? Hình như chúng ta cứ thích sống hiện đại trong một cảnh quan hiện đại, mà không hiểu con người hoàn toàn có thể sống hiện đại trong cảnh quan xưa, vì cảnh quan xưa chính là cội rễ của mình.
Kỳ này về em chụp rất nhiều hình tư liệu Sài Gòn, vì sợ rằng nay mai những toà nhà đẹp còn lại sẽ mất đi vĩnh viễn. Khi đó Sài Gòn sẽ chỉ giống Bangkok, Hong Kong, Singapore, Kuala Lumpur… không còn gì đặc trưng của Sài Gòn. Chị biết không, khi chụp hình trung tâm Sài Gòn bị phá em đã khóc. Lần đầu tiên em khóc vì một thành phố, giống như thấy Sài Gòn chết đi mà em không về kịp. Chị có biết ở Việt Nam có ai chính thức phản đối việc này? Ví dụ như Quốc hội, hoặc ai đó gửi đơn, kiến nghị đến UBND thành phố, hoặc sở Quy hoạch kiến trúc, hoặc văn phòng kiến trúc sư…?
Câu hỏi trong veo và thảng thốt...
Mới đây, sau khi biết tin TP.HCM – dù đã từng có chủ trương bảo vệ ngôi trường lịch sử Lê Quý Đôn (nơi Ánh Minh từng học), rốt cuộc, lại đồng ý giao một phần đất của trường cho ngân hàng xây trụ sở cao tầng với lý do thành phố không đủ tiền đền bù giải toả mà nghe đâu chỉ mấy mươi tỉ đồng – Ánh Minh gọi tôi, lại thảng thốt, trong veo: “Không lẽ thành phố mình nghèo vậy sao chị?” Chúng tôi cùng lặng im. Có lẽ thành phố nghèo thật, nhưng là nghèo cái khác, kể cả người dư tiền chiến thắng trong cuộc tranh giành với giáo dục, với lịch sử, mỹ quan thành phố. Cái nghèo đó mới đáng sợ…
Việt Linh (SGTT)