Xe chẵn lẻ và sự phiền hà bất thường

Chỉ những xe ô tô mang biển số chẵn được phép đi vào trung tâm thành phố vào ngày chẵn và ngược lại, ngày lẻ dành riêng cho xe ô tô mang biển số lẻ. Theo một số tờ báo, đó là đề xuất dự kiến sẽ được Sở giao thông vận tải chính thức trình cho UBND TP HCM như là một phần của các nỗ lực nhằm giải quyết nhiều vấn đề nhức nhối: ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, lãng phí xăng dầu, tiền bạc,...

Hẳn theo ý tưởng đó, thì không gian giao thông công cộng ở nội thành chỉ chấp nhận sự lưu thông của những xe có biển số chẵn trong ngày chẵn và những xe có biển số lẻ trong ngày lẻ. Chứ nếu lệnh cấm chỉ ràng buộc những chiếc xe di chuyển hướng vào nội thành, còn xe từ nội thành đi ra và xe chạy lòng vòng trong nội thành vẫn được phép lưu thông thoải mái bất kể ngày chẵn hay lẻ và bất kể biển số loại nào, thì vô lý.

Một trong những lý lẽ được đưa ra để bảo vệ ý tưởng này là nó đã được nhiều nước tiền tiến áp dụng thành công, nghĩa là cho phép đạt được các mục tiêu mong đợi, đồng thời không ảnh hưởng xấu đến sinh hoạt của người dân.

Đúng là đã có nhiều đô thị lớn được giảm tải đáng kể nhờ giải pháp này. Song, có hai điều dường như nhà chức trách giao thông không chú ý tới khi tìm cách vận dụng kinh nghiệm ấy vào Việt Nam. Thứ nhất, lệnh cấm ở xứ người chỉ áp dụng đối với các phương tiện vận chuyển cá nhân và có thể cả đối với taxi, không liên quan gì đến xe khách, xe buýt. Thứ hai, trong điều kiện mạng lưới vận tải công cộng được tổ chức và vận hành tốt, lệnh cấm chỉ mang ý nghĩa giới hạn sự lựa chọn của người dân giữa các phương tiện đi lại tiện lợi như nhau; nó không hề có tác dụng đòi hỏi người dân phải thích nghi với sự gò bó, bất tiện, nghĩa là phải hy sinh một phần tự do cá nhân mà không được bù đắp.

Phải nhanh chóng triển khai các dự án nhằm hoàn thiện hệ thống giao thông công cộng, thì việc hạn chế sử dụng ô tô riêng sẽ trở nên khả thi. Ảnh minh họa

Nói cách khác, quy định hạn chế lưu thông đối với phương tiện vận chuyển cá nhân dựa trên sự phân biệt số chẵn-số lẻ được người dân ở các nước tiền tiến ủng hộ và tuân thủ bởi đơn giản nó không tạo ra sự phiền hà bất bình thường cho cuộc sống riêng của con người. Cứ hình dung: ở đó, đi xe buýt, xe điện hay dùng ô tô cá nhân chỉ là các phương án mà nói chung, người ta có thể lựa chọn theo sở thích cho bài toán di chuyển, chứ các kết quả cân phân giữa tiện và bất tiện của mỗi phương án hầu như không khác biệt. Trong khung cảnh ấy, quy định ô tô có biển số nào được phép lưu thông ngày nào chỉ mang ý nghĩa theo đó, có lúc người làm luật nhận thấy cần chủ động thực hiện việc lựa chọn hộ người dân, để các lợi ích liên quan được dung hoà.

Ở nước ta, hệ thống dịch vụ vận tải công cộng còn lâu mới đáp ứng được nhu cầu của xã hội. Đó là chỉ mới nói về nhu cầu đi lại đơn thuần, chưa kể đến các nhu cầu đặc thù về chất lượng phục vụ, về bảo đảm tiết kiệm thời gian, công sức,... Chắc chắn, nếu lệnh cấm xe biển số chẵn lưu thông vào ngày lẻ và xe biển số lẻ lưu thông vào ngày chẵn được thông qua, thì trước hết, mạng lưới xe buýt sẽ quá tải và tình trạng nhếch nhác, mất trật tự, mất an ninh sẽ khó tránh. Những người không muốn đi xe buýt sẽ phải chuyển sang xe máy hoặc, nếu có điều kiện, sắm hai ô tô với hai biển số chẵn và lẻ để có thể luôn thích nghi với quy định của luật pháp.

Tất cả những hệ luỵ đó rốt cuộc không những chẳng có tác dụng tích cực trong việc giảm tải cho hệ thống đường sá, giảm bớt ô nhiễm môi trường và tiết kiệm xăng dầu, mà ngược lại còn có thể làm xấu thêm bộ mặt của xã hội thị dân vốn chưa đẹp lắm.

Không khó để nhận ra chìa khoá của vấn đề. Đó là phải nhanh chóng triển khai các dự án nhằm hoàn thiện hệ thống giao thông công cộng: xây dựng các tuyến xe điện, mở rộng  mang lưới xe buýt, hiện đại hoá đội xe, cải thiện chất lượng phục vụ,...  Một khi người dân thấy đi xe buýt, xe điện, hay ô tô riêng đều tiện lợi và nhanh chóng không khác nhau mấy, thì việc hạn chế sử dụng ô tô riêng sẽ trở nên khả thi.

PGS.TS Nguyễn Ngọc ĐiệnTuần Việt Nam