Theo thống kê, hiện tại cả nước có khoảng 300 làng nghề, thu hút 4 triệu lao động với thu nhập chừng 2-4 triệu đồng người/tháng. Các làng nghề đóng vai trò quan trọng trong chuyển dịch cơ cấu kinh tế, giải quyết công ăn việc làm. Tuy nhiên, thách thức đặt ra ở các làng nghề hiện nay, đời sống của người dân ở làng nghề có khá hơn so với làm nông nghiệp nhưng ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe lại tăng lên.
Dân làng nghề đang sống chung với ô nhiễm
Một khảo sát mới đây của Viện Khoa học và Công nghệ môi trường (Đại học Bách khoa Hà Nội) và Bộ Khoa học Công nghệ cho thấy, 100% mẫu nước thải ở các làng nghề đều cho thông số ô nhiễm vượt tiêu chuẩn cho phép. Khu vực đồng bằng sông Hồng hiện có khoảng 700 làng nghề, chiếm tới gần một nửa số làng nghề của cả nước. Nước mặt, nước ngầm đều có dấu hiệu ô nhiễm, nhất là nước tại các làng nghề chế biến nông sản thực phẩm, dệt nhuộm. Hầu hết các làng nghề đều có quy mô sản xuất nhỏ, thủ công dạng hộ gia đình. Riêng Hà Nội, khảo sát tại 40 xã cũng cho thấy, khoảng 60% số xã bị ô nhiễm nặng từ các hoạt động sản xuất. Hiện Hà Nội có 255 làng nghề, với 6 loại hình sản xuất khác nhau (chủ yếu tập trung ở tỉnh Hà Tây cũ). Trong đó có 59 làng nghề dệt nhuộm đồ da (23%), 43 làng nghề chế biến lương thực (gần 17%), 135 làng nghề thủ công mỹ nghệ (khoảng 53%)... Nghiên cứu tại các làng nghề ở Hà Nội cho thấy, người dân ở các làng nghề này thường bị nhiễm bệnh về hô hấp, tai mũi họng và bệnh ngoài da.
Tình hình trên đã ảnh hưởng không ít đến sức khỏe của người dân làng nghề. Kết quả nghiên cứu của Viện Bảo hộ lao động gần đây cho thấy, trong các làng nghề, tỷ lệ mắc bệnh nhiều nhất liên quan đến hô hấp như viêm họng chiếm 30,56%, viêm phế quản 25% hay đau dây thần kinh chiếm 9,72%.
Tại làng nghề tái chế chì, tỷ lệ người dân mắc bệnh về thần kinh chiếm khoảng 71%, bệnh về đường hô hấp khoảng 65,6% và bị chứng hồng cầu giảm chiếm 19,4%. Vấn nạn ô nhiễm tại các làng nghề cũng đang là vấn đề nan giải, cần giải quyết sớm bởi nó gây ảnh hưởng rất lớn tới những người trực tiếp tham gia sản xuất và những người sống tại làng nghề đó. Các nguy cơ mà người lao động tiếp xúc khá cao: 95% người lao động có nguy cơ tiếp xúc với khói bụi, 85,9% tiếp xúc với nhiệt, 59,6% tiếp xúc với hóa chất.
 Bụi khói mù mịt ở một cơ sở sản xuất |
Chưa có lời giải
Theo Cục Cảnh sát môi trường, Bộ Công an, qua điều tra khảo sát và kết quả thanh, kiểm tra của các cơ quan chức năng cho thấy, hầu hết các làng nghề chưa quan tâm đến công tác bảo vệ môi trường và vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường còn diễn ra phổ biến. Nghề bún bánh Quy Chính ở xã Vân Diên, huyện Nam Đàn, Nghệ An cũng là ví dụ sinh động minh chứng cho việc đời sống của người làm nghề có khá hơn trước nhưng chất lượng sống lại tụt hậu. Trước đây mới chỉ vài chục hộ làm nghề bằng thủ công, tự phát, đến nay 180/250 hộ làng Quy Chính đã thực sự gắn bó với nghề. Sản phẩm bánh bún của bà con có mặt khắp nơi, đáp ứng nhu cầu các nhà hàng, các chợ Nam Đàn, Hưng Nguyên, Thanh Chương, Nghệ An. Nhân dân làng Quy Chính xem nghề làm bánh bún là nghề thu nhập chính. Cả làng đã hình thành 4 tổ hợp nghề với 4 tổ máy (mỗi tổ có 4 máy bún, 4 máy bánh), mỗi máy thu hút từ 6-10 lao động. Vấn đề của làng nghề Quy Chính là môi trường bị ô nhiễm. Nguyên nhân chính là nước thải từ các chủ hộ làm bánh và bún thủ công đổ ra mương, không qua xử lý, lại không có nắp đậy. Mỗi ngày, mỗi hộ sản xuất bún bánh thải ra ít nhất 3m3 nước thải hôi thối, nhất là từ gạo chua. Do nghề làm bún phát triển mạnh, nước thải ra ngày càng nhiều, mương đã xuống cấp chưa được gia cố nên không thể đáp ứng cho nhu cầu sản xuất.
Giải pháp nào để vừa tăng thu nhập cho người dân sau những lúc nông nhàn lại vừa đảm bảo vấn đề môi trường cho các làng nghề? Câu hỏi trên xin dành cho chính quyền và ban ngành chức năng địa phương có làng nghề.
CÔNG TRƯỜNG (SK&ĐS)