Cùng với hiện tượng chợ dân sinh bị loại khỏi bản quy hoạch của các khu đô thị mới để nhường chỗ cho các siêu thị, sự biến mất hoặc bị thu hẹp của nhiều ngôi chợ truyền thống đang làm các chuyên gia về đô thị lo lắng...
Tại tọa đàm về chợ dân sinh trong đô thị do Viện Kiến trúc, Quy hoạch đô thị và nông thôn tổ chức mới đây, kiến trúc sư (KTS) Stephanie Geertman, chuyên gia tư vấn Chương trình thành phố sống tốt của tổ chức HealthBridge, nói: “Không ít thành phố ở các nước phát triển đang tốn tiền của để khôi phục chợ dân sinh nên sẽ là sai lầm nếu Việt Nam để các ngôi chợ truyền thống dần biến mất”.
Từng nghiên cứu về chợ ở Việt Nam, bà Geertman cho rằng chợ luôn là một phần không thể tách rời đời sống xã hội, phản ánh trung thực đời sống kinh tế ở nơi đã sinh ra nó, và đương nhiên, là yếu tố cấu thành đời sống văn hóa vùng miền. Thật vậy, mỗi vùng đất có một cái chợ riêng cho mình và lưu giữ độc quyền một giá trị: chợ Ðồng Xuân ở Hà Nội, chợ Bến Thành ở Sài Gòn, chợ Hàn ở Ðà Nẵng, chợ Buôn Mê Thuột ở Tây Nguyên; chợ Sa Pa ở Tây Bắc; chợ Ðầm ở Nha Trang; chợ Ðông Ba ở Huế... có sắc thái rất riêng.
Có thể thấy chợ dân sinh cho ta một cảm giác rất rõ rệt rằng: chợ thuộc về người dân, từ những người dân nghèo nhất. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển đô thị và vòng xoáy đô thị hóa, các siêu thị, đại siêu thị, trung tâm thương mại xuất hiện ngày càng nhiều và từng bước chiếm lĩnh các vị trí quan trọng trong đô thị của chợ. Tại tọa đàm, KTS. Stephanie Geertman tỏ ra lo lắng trước hiện tượng nhiều ngôi chợ truyền thống bị biến mất hoặc thu hẹp, nhất là những ngôi chợ gắn liền với lịch sử, văn hóa Việt Nam.
Ở Hà Nội, chợ Cửa Nam chỉ còn lại cái tên, bởi sau khi khai trương vào năm 2009, Vietinbank đã thuê lại toàn bộ tòa nhà, biến một không gian công cộng thành không gian riêng. Chợ Hàng Da đã thành chợ - trung tâm thương mại Hàng Da, với vốn đầu tư 220 tỉ đồng, hoàn thành ngay trước Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, nhưng trong đó chợ chỉ còn ẩn dưới tầng hầm cùng với bãi đỗ xe; còn phần nổi là trung tâm thương mại dành cho những người có tiền, đơn vị độc quyền khai thác cho thuê là Công ty Tư vấn bất động sản CBRE.
Hiện tượng “thành phố của các tập đoàn” đã bắt đầu nhen nhóm ở các đô thị lớn trong nước khi các cửa hàng, siêu thị, nhà hàng... thuộc loại lớn trong thành phố đang được các tập đoàn có thương hiệu toàn cầu từng bước giành quyền điều khiển. “Cái gì cũng lớn nhưng sẽ ngày càng ít không gian công cộng, ít cửa hàng của người địa phương... Việt Nam đã có thành phố công cộng, nếu các bạn phá nó đi thì sẽ không thể có lại nó”, GS. Michael Douglass, Trung tâm Nghiên cứu toàn cầu hóa, Đại học Hawaii, cảnh báo.
Nhưng cũng có ý kiến cho rằng chợ truyền thống, chợ cóc... là nguyên nhân làm mất vẻ mỹ quan đô thị và mất an toàn thực phẩm, cho dù thực tế có nhiều nguyên nhân từ phía quản lý, kiểm tra giám sát của chính quyền chưa hiệu quả. Theo luồng suy nghĩ này thì vấn đề của các chợ truyền thống là không gian chật hẹp, bẩn thỉu không phù hợp với thành phố hiện đại. Vì vậy việc nâng cấp, đóng cửa một số chợ là cần thiết, có người cho là phải xóa ngay chợ cóc, chợ tạm để bảo vệ vẻ mỹ quan đô thị...
Tuy nhiên, nhiều ý kiến tại tọa đàm lại cho rằng điều quan trọng là phải tạo không gian cho chợ tạm, những tuyến đường cho người bán hàng rong, vì các chợ như thế tạo nên thành phố công cộng. “Nghiên cứu về chợ là cách tiếp cận quy hoạch từ góc độ xã hội mà chúng ta thường lãng quên”, ông Nguyễn Vinh Phúc, nhà Hà Nội học, nói.
| “Nhiều thành phố ở các nước phát triển đang phải tốn kém tiền của để khôi phục chợ dân sinh. Mong rằng Việt Nam sẽ không lặp lại sai lầm khi xóa bỏ những ngôi chợ đậm chất văn hóa”. |
Một yếu tố rất quan trọng khiến chợ “hơn điểm” các đại siêu thị là sự lưu giữ và thực hành văn hóa địa phương, tạo ra bản sắc của cộng đồng thành phố. Bà Geertman hoài nghi với lập luận rằng chợ truyền thống và những người bán hàng ở chợ là những nơi cung cấp thực phẩm không an toàn (so với siêu thị). Bởi theo bà, “siêu thị lại là nơi cung cấp rất nhiều thực phẩm có chứa nhiều loại hóa chất khác nhau hoặc được chế biến qua rất nhiều công đoạn, có ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe của người dân”.
Khẳng định chợ dân sinh là vô cùng quan trọng đối với các thành phố có điều kiện sống tốt, nhiều thành phố ở các nước phát triển đang phải tốn kém nhiều tiền của để khôi phục chợ dân sinh, bà Geertman mong Việt Nam sẽ không lặp lại sai lầm khi xóa bỏ những ngôi chợ đậm chất văn hóa. Tất nhiên, việc giữ lại chợ dân sinh phải đi cùng với việc cải thiện những điều kiện chưa tốt của nó.
GS. Douglass khẳng định con người phải là trung tâm của thành phố, người dân phải được tham gia vào những quyết định quản lý. Thế nhưng theo kết quả khảo sát gần đây, Hà Nội muốn có không gian mở cho chợ, nhưng người Hà Nội lại sợ rằng phần lớn chợ sẽ trở thành trung tâm thương mại. “Tại sao mong muốn của người dân lại khác với thực tế do chính quyền, những nhà quy hoạch đưa ra?”, GS. Douglass đặt câu hỏi.
Thời gian qua, người dân sống tại các khu đô thị, khu tái định cư đã phàn nàn nhiều về việc thiếu các công trình hạ tầng, trong đó có chợ. Nguyên nhân là do quy hoạch không xác định đất xây chợ, vì quan niệm đã là khu đô thị thì phải làm siêu thị mới xứng, mới văn minh. Theo TS. Tô Thị Minh Thông, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, đa số người mua sắm tại siêu thị là người trẻ và thu nhập khá. “Đại bộ phận các bà nội trợ vẫn thích mua ở chợ vì thực phẩm tươi sống hơn, đa dạng hơn, giá rẻ hơn. Chúng tôi dự báo mạng lưới chợ truyền thống vẫn tồn tại lâu dài với người dân Việt Nam”, bà nói.
Quang Chung (TBKTSG)