Điều quan trọng nhất của việc xây dựng một văn bản quy phạm pháp luật quan trọng, ví dụ như nghị quyết thu phí xe, là việc đánh giá tác động pháp luật phải được thực hiện công khai, minh bạch trên cơ sở tiếp thu các ý kiến tham vấn, phản biện khoa học.
Dù mới là đề xuất, nhưng ý tưởng thu phí lưu hành phương tiện giao thông cá nhân và phí ô tô đi vào trung tâm thành phố giờ cao điểm của Bộ Giao thông Vận tải (GTVT) đã nhận được nhiều phản ứng từ công chúng. Và cũng vì lo lắng chi phí gia tăng đối với các phương tiện sử dụng không thể thiếu hàng ngày của đại đa số người dân, đa số các bình luận bày tỏ quan ngại như thể đề xuất được thực hiện ngay ngày mai mà quên mất rằng còn phải qua nhiều “cửa ải” nữa thì quy định này mới đi được vào cuộc sống.
Theo Bộ GTVT, vai trò quyết định của đề xuất này thuộc về cơ quan thường trực cho quyền lực lập pháp là Ủy ban Thường vụ Quốc hội (UBTVQH). Tham khảo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2008 (Luật BHVBQPPL), văn bản đó - một dự thảo nghị quyết do UBTVQH ban hành sẽ phải kèm theo bản thuyết minh chi tiết về dự thảo và báo cáo đánh giá tác động của dự thảo.
Điều 33 của Luật BHVBQPPL yêu cầu cơ quan chủ trì soạn thảo phải tổ chức đánh giá tác động và xây dựng báo cáo đánh giá tác động của dự thảo văn bản. Nội dung của báo cáo phải nêu rõ các vấn đề cần giải quyết và các giải pháp đối với từng vấn đề đó; chi phí, lợi ích của các giải pháp; so sánh chi phí, lợi ích của các giải pháp.
Có nhiều tiêu chí tổng thể và phức tạp trong quá trình đánh giá tác động pháp luật. Xin ví dụ một vài tiêu chí sau đây để đánh giá hệ quả có thể xảy ra từ việc thu phí xe.
- Những lợi ích vật chất và tinh thần được tạo ra trong xã hội như mức độ và nhịp độ tăng trưởng kinh tế; mức độ ổn định về chính trị.
Nếu thu phí hàng chục triệu chiếc xe, ngân sách có khoản thu lớn và ổn định hàng năm, và hy vọng rằng toàn bộ số tiền này sẽ được sử dụng để tăng đầu tư cho các công trình giao thông, thêm nguồn lực giảm nút nghẽn cơ sở hạ tầng.
Tuy nhiên, lợi ích về kinh tế của những người phải nộp phí sẽ khó được đảm bảo. Lợi ích của các nhà đầu tư vào các ngành công nghiệp sản xuất, lắp ráp, buôn bán ô tô - xe máy cho tới các ngành dịch vụ sử dụng các phương tiện vận tải như lữ hành, kho vận, hậu cần sẽ bị ảnh hưởng mạnh mẽ, mặc dù vẫn có một số người có thể có cớ để “té nước theo mưa” để tăng giá theo chi phí vận tải. Tựu trung lại, việc thu phí xe mang lại lợi ích cho ngân sách nhà nước, nhưng có đóng góp cho tăng trưởng kinh tế hay không thì cần phải nghiên cứu kỹ.
- Những chi phí cho việc đạt được các kết quả thực tế trong quá trình điều chỉnh pháp luật, có thể là của các cơ quan nhà nước, các tổ chức và cá nhân.
Chi phí đó còn có thể là những phí tổn, những thiệt hại do chính sự tác động của các quy định pháp luật gây ra. Đơn cử như theo Luật BHVBQPPL, cơ quan chủ trì soạn thảo phải “lấy ý kiến cơ quan, tổ chức hữu quan và đối tượng chịu sự tác động trực tiếp của văn bản; nêu những vấn đề cần xin ý kiến phù hợp với từng đối tượng lấy ý kiến và xác định cụ thể địa chỉ tiếp nhận ý kiến”. Chi phí này không hề nhỏ. Việc thực hiện nghị quyết cũng phải tính đến hệ thống hành chính phải bổ sung để thu phí, kèm theo đó là phí tổn xây cất các trạm thu phí (vào thành phố), phần mềm quản lý, các biện pháp chống thất thoát... Còn đối với môi trường kinh doanh hiện đã rất khó khăn, chi phí đầu tư và vận hành gia tăng chắc chắn là một gánh nặng không dễ chịu cho các doanh nghiệp.
- Chất lượng cuộc sống của các tầng lớp nhân dân; không khí chính trị và tinh thần của xã hội; các giá trị như công bằng, dân chủ, nhân đạo và các loại lợi ích khác trong xã hội.
Với một khoản chi gia tăng thâm lạm vào ngân sách gia đình, người sử dụng xe máy, ô tô khó có thể nghĩ tới chất lượng sống tốt hơn, trong điều kiện việc thu phí xe chỉ phần nào hạn chế gia tăng lượng xe mới, nhưng chưa có minh chứng gì cho việc giảm ùn tắc từ số lượng xe vốn đã vượt năng lực giao thông hiện nay. Nguyên nhân tiềm ẩn của những bức xúc khó giải này có thể không tương đồng với chủ trương “khoan sức dân” mà Đảng và Nhà nước đã đề ra.
- Các hiện tượng tiêu cực xảy ra trong xã hội và việc xử lý chúng như thế nào.
Đơn giản nhất là các tình huống giải pháp lách luật mà “dân gian” vẫn đồn đại như đăng ký xe ngoại tỉnh hay tìm kiếm kẽ hở trong khâu thu phí lưu hành.
Dựa trên lập luận của Bộ GTVT, rất có thể đề xuất sẽ được Chính phủ chấp thuận trình lên UBTVQH để dự thảo nghị quyết. Quy trình đó không phải là vấn đề.
Không giống những văn bản khuyến cáo, hạn chế, nghiêm cấm hành vi của cán bộ trong phạm vi một cơ quan, nghị quyết thu phí xe là một văn bản quy phạm pháp luật có tầm ảnh hưởng rộng khắp. Vì vậy, điều quan trọng nhất của việc soạn thảo và ban hành văn bản này là đánh giá tác động pháp luật sẽ phải được thực hiện công khai, minh bạch trên cơ sở tiếp thu các ý kiến tham vấn, phản biện khoa học. Có như thế, báo cáo mới phản ánh được những kết quả thực sự được mong đợi của quy định, làm cơ sở xác đáng để UBTVQH biểu quyết “có” hay “không” thông qua.
Bảo Bảo (TBKTSG) Khái niệm RIA
Đánh giá tác động pháp luật (thuật ngữ quốc tế là RIA - regulatory impact assessment) được dùng để hỗ trợ lượng hóa những tác động đối với các đối tượng bị điều chỉnh, từ đó hạn chế những quy định kém hiệu quả, giảm tác động xấu đến kinh tế - xã hội nói chung cũng như quyền lợi của nhà nước và cộng đồng.