Chị T., cán bộ kế hoạch của một doanh nghiệp kinh doanh ô tô Nghệ An cho biết: “Quý I năm nay, lượng xe ô tô của công ty bán ra chỉ bằng khoảng 1/3 so với năm 2011. Tháng 4 chỉ bán được hơn chục chiếc, trong khi cũng thời điểm này năm ngoái bán rất chạy”. Nguyên nhân của tình trạng trên, ngoài sự suy thoái kinh tế, theo chị, còn do ảnh hưởng của các đề án thu phí trên đầu phương tiện của Bộ GTVT đề xuất.
Thời gian gần đây, dư luận xã hội nhiều phen nổi sóng bởi các ý tưởng của ông Đinh La Thăng, Bộ trưởng Bộ GTVT. Từ khi lên nhậm chức Bộ trưởng Bộ GTVT (tháng 8/2011), ông Đinh La Thăng liên tục đề xuất các ý tưởng nhằm giải quyết những vấn nạn của tình hình giao thông.
Có rất nhiều ý tưởng được gắn mác “made in Đinh La Thăng” được “xuất bản”, gồm: tiêu hủy xe đua trái phép; cách chức cán bộ quản lý công trình giao thông thi công chậm tiến độ (gọi là “trảm tướng”); yêu cầu chủ sở hữu ô tô cá nhân khi đăng ký xe phải chứng minh có nơi đỗ xe; cấm cán bộ công chức Bộ GTVT chơi gofl; yêu cầu cán bộ công nhân viên chức trong cơ quan, đơn vị sử dụng xe buýt đô thị tối thiểu 1 ngày trong 1 tuần; thay đổi giờ học giờ làm ở một thành phố trọng điểm; cách chức Chủ tịch tỉnh nào để tai nạn giao thông tăng 3 năm liên tục; thu quỹ bảo trì đường bộ, phí hạn chế phương tiện cá nhân, phí phương tiện vào nội thành vào giờ cao điểm; xây dựng tàu điện 1 ray và mới đây nhất là ý tưởng mỗi chủ phương tiện khi đăng kí xe ô tô phải lập một tài khoản ở ngân hàng để…chờ nộp phạt.
Có thể kể thêm ý tưởng/ đề án xây trụ sở cơ quan, trường, viện của Bộ GTVT với chi phí lên tới hơn 12 nghìn tỷ đồng đã được ông Đinh La Thăng phê duyệt.
Việc đề xuất hàng loạt ý tưởng nói trên cho thấy ông Đinh La Thăng là người năng động, quyết tâm giải quyết những vấn đề bức xúc của ngành giao thông. Tuy nhiên, phần lớn các ý tưởng của ông đều gây tranh cãi, phân hóa dư luận thành hai phe phản đối và đồng tình, trong đó phần lớn là ý kiến phản đối. Không ít ý tưởng do ông Đinh La Thăng đề xuất bắt chước theo phương pháp của nước ngoài: đổi giờ học, giờ làm; xây dựng tàu điện một ray; thu các loại quỹ, phí…
Nhiều ý tưởng, đề xuất của ông Đinh La Thăng không áp dụng được, mặc dù đã có văn bản chỉ đạo (yêu cầu nhân viên đi xe buýt), thậm chí trái luật (như cấm cán bộ chơi gofl, tiêu hủy xe đua trái phép…), hoặc nếu áp dụng sẽ gây nhiều hậu quả xã hội tiêu cực (phí hạn chế phương tiện cá nhân). Nhiều ý kiến đã chỉ ra tính bất cập trong một số đề xuất của Bộ trưởng Thăng, thiên về thu phí của dân mà không có giải pháp để ngăn chặn tình trạng tham nhũng trong xây dựng các công trình giao thông.
Hiệu quả tích cực của những ý tưởng đó chưa thấy đâu nhưng đã gây ra những hệ quả không mong muốn. Việc thay đổi giờ học đã ảnh hưởng rất lớn đến việc học tập của hàng trăm nghìn học sinh vì phải học trong những thời điểm không thích hợp với tâm lý, sức khỏe.
Từ “hiện tượng Đinh La Thăng”, chúng tôi cho rằng cần nhìn nhận một cách nghiêm túc về chuyện đề xuất, thực hiện ý tưởng/đề án có tác động lớn đến cộng đồng. Xã hội sẽ không phát triển, trì trệ nếu không có những ý tưởng mới mẻ. Nhưng để có những ý tưởng thực sự có ý nghĩa, tác động tích cực đến đời sống không hề giản đơn. Một người bình thường cũng có thể nghĩ ra không ít ý tưởng, nhưng hầu như đó là những ý tưởng “vô thưởng vô phạt”, hoặc chỉ có tính chất lãng mạn cho vui. Những ý tưởng xuất sắc, độc đáo, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn chỉ có thể do những người hội đủ một số điều kiện nhất định nghĩ ra.
Đó là các chuyên gia, những người chuyên sâu trong một lĩnh vực, có trí tuệ uyên bác, mẫn tiệp, sâu sát với thực tiễn, đam mê, sống chết với lĩnh vực chuyên môn và phải có cái Tâm với cộng đồng, với nhân loại. Không phải quả táo rơi trúng đầu I.Newton giúp ông nghĩ ra thuyết vạn vật hấp dẫn, mà đó là kết quả lao tâm khổ tứ suốt bao năm của một nhà bác học, nhà khoa học, kĩ thuật thực nghiệm.
Khoảnh khắc quả táo rơi xuống là sự “lóe sáng của thiên tài”, chứ không bao giờ là chuyện ngẫu nhiên. Người bình thường thì có quả gì rơi trúng đầu cũng không thể nghĩ ra ý tưởng như vậy. Bao nhiêu người đã tắm, đã ngâm mình nổi trong nước nhưng chỉ có Archimede mới có khoảnh khắc “Ơ rê ca”, phát minh ra định luật Archimede. Phải là những bộ óc như Trần Đại Nghĩa, Tạ Quang Bửu, Lê Văn Thiêm… cộng thêm lăn lộn trong thực tiễn chiến tranh, mới phát minh được những loại vũ khí, kĩ thuật phục vụ chiến đấu, sản xuất có hiệu quả.
Và từ ý tưởng, phát minh đến áp dụng vào thực tiễn còn là một quá trình thử nghiệm chặt chẽ, phức tạp. Có nhiều ý tưởng đúng, hay nhưng điều kiện xã hội hiện tại chưa cho phép thực hiện mà phải nhiều năm sau, thậm chí hàng chục năm sau mới có thể phát huy giá trị thực tiễn.
Từ năm 2008, Tập đoàn Dầu khí quốc gia Việt Nam do ông Đinh La Thăng làm Chủ tịch HĐQT đã đề xuất đề án để nước ta giành giải thưởng…Nobel! GS Nguyễn Văn Tuấn nhận xét “chẳng khác gì người còn chập chững tập đi mà đã ao ước muốn bay”, vì Việt Nam hiện chưa có nền tảng khoa học căn bản, chưa có văn hóa khoa học, chưa có những nhà khoa học hàng đầu, chưa có “những ý tưởng có tính chất cách mạng, những ý tưởng dẫn đến một mô thức (paradigm) mới”.
Theo chúng tôi, những phát minh, ý tưởng có giá trị, có ý nghĩa chỉ có thể xuất hiện từ một nền tảng khoa học, dân trí nhất định, bởi những cá nhân có trí tuệ và am hiểu, sâu sát thực tiễn nhằm giải quyết những vấn đề bức xúc của cuộc sống. Ý tưởng hay là rất quý, thậm chí vô giá vì rất khó, rất hiếm. Việc đem ý tưởng vào áp dụng thực tiễn cũng hết sức thận trọng, phải trải qua phản biện của các chuyên gia, lấy ý kiến công chúng rộng rãi và cần được kiểm chứng trong thời gian và số lượng đối tượng cần thiết.
Trần Quang Đại (Tầm nhìn)