Vào thứ Hai, ngày 8 tháng 6, một cuộc họp quan trọng đã diễn ra tại dinh tổng thống ở Jurata. Tất cả các thành viên của Hội đồng Huân chương Đại bàng Trắng đã tranh luận trong nhiều giờ về việc có nên tước bỏ chiếc huân chương đã được trao cho Tổng thống Ukraine. Đài phát thanh Ba Lan đưa tin rằng cuộc họp diễn ra suôn sẻ, nhưng không có sự đồng thuận hoàn toàn của những người tham dự cuộc hop.
Sự việc tưởng đơn giản nhưng lại trở thành nan giải và Tổng thống Karol Nawrocki dù rất muốn giải quyết nhanh chóng cũng phải dừng lại. Quyết định chính thức về việc tước bỏ Huân chương Đại bàng Trắng đối với tổng thống Volodymyr Zelensky dự kiến sẽ được đưa ra "vào thời điểm thích hợp". Tại sao vậy?
Nguyên nhân dẫn đến cuôc họp của Hội đồng Huân chương là quyết định của Volodymyr Zelensky vào cuối tháng 5, với việc phong tặng danh hiệu “Anh hùng UPA” cho Trung tâm Đặc nhiệm Độc lập "Bắc" thuộc Lực lượng Đặc nhiệm của Quân đội Ukraine.
Động thái này đã rung động Warszawa và dẫn đến một xung đột nghiêm trọng trong quan hệ hai nước. Giới chính trị Ba Lan gần như nhất trí lên án và chỉ ra sự thiếu tôn trọng đối với sự nhạy cảm về lịch sử của Ba Lan. Nó liên quan đến tội ác diệt chủng ở Volyn (1943-1944), do binh lính UPA gây ra đối với thường dân Ba Lan. Chính quyền Ukraine đã tôn vinh các đơn vị chịu trách nhiệm về tội ác này và điều đó đã như đổ thêm dầu vào lửa cho những tranh cãi vốn đã cháy âm ỉ suốt gần một thế kỷ qua.
Quyết định của Tổng thống Nawrocki về việc tước bỏ huân chương chắc chắn sẽ tạo ra một vết nứt lớn đối với tương lai hợp tác giữa Warszawa và Kyiv. Vậy, liệu ông Zelensky có bị tước bỏ huân chương cao quý nhất của Ba Lan hay không?. Đây là câu hỏi đang được nhiều người quan tâm.
Tờ "Fakt" của Ba Lan đã đặt câu hỏi này trong một cuộc thăm dò dư luận. Các phản hồi cho thấy rất đa dạng. Nhiều ý kiến tập trung vào sự phẫn nộ, lời kêu gọi tưởng nhớ đến các nạn nhân, nhưng cũng có cả những lời cảnh báo rằng việc tước bỏ Huân chương cao quý này của nguyên thủ Ukraine sẽ làm gia tăng căng thẳng giữa Ukraine và Ba Lan và là mồi ngon cho kẻ thù chung của cả hai nước (ám chỉ Putin và giới truyền thông nước Nga).
Giáo sư Łukasz Młyńczyk từ Đại học Warsaw cho rằng: “Ông Zelensky đã kêu gọi bản sắc, chủ nghĩa dân tộc Ukraine, nhằm mục đích đoàn kết trước mối đe dọa từ bên ngoài. Nhưng điều này đã xúc phạm đến ký ức của chúng ta, lịch sử của chúng ta, ký ức về những nạn nhân này và lịch sử gia đình của chúng ta”.
Trên các diễn đàn, các chính trị gia, các chuyên gia cũng đồng loạt lên tiếng. Họ lập luận rằng: Mặc dù sắc lệnh trao tặng danh hiệu danh dự "Anh hùng UPA” của ông Volodymyr Zelensky mang ý nghĩa một hành động nhằm khôi phục truyền thống lịch sử của quân đội quốc gia và cũng để ghi nhận việc các đơn vị Quân đội hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ được giao trong việc bảo vệ chủ quyền của Ukraine. Nhưng khi vinh danh UPA thì nó như lưỡi dao động vào nỗi đau truyền kiếp của người dân Ba Lan. Chính vì vậy mà hành động này không thể bỏ qua.
Ngay ngày đầu tiên, cựu tổng thống Lech Wałęsa đã nổi giận và tuyên bố tháo bỏ huy hiệu cờ Ukraine trên ve áo, thứ mà ông đã đeo từ đầu cuộc chiến ở Ukraine. Ông nói rằng ông ủng hộ người dân Ukraine, nhưng không ủng hộ Zelensky. Ngày hôm sau, cựu đại sứ Ba Lan tại Ukraine, Bartosz Cichocki đã trả lại Huân chương Công trạng hạng Hai của Ukraine mà ông đã nhận được trước đó.
Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Quốc phòng Władysław Kosiniak-Kamysz tuyên bố: “Phải làm mọi cách để đảo ngược quyết định của Tổng thống Zelensky”. Ngoại trưởng Radosław Sikorski bày tỏ quan điểm một cách tế nhị hơn: "Tôi hy vọng phía Ukraine sẽ xem xét đến sự nhạy cảm của chúng ta. Ukraine liên tưởng UPA với sự kháng chiến chống lại Liên Xô, trong khi chúng ta liên tưởng nó với Volyn". Và ông cũng hy vọng rằng phía Ukraine sẽ tìm ra cách để sửa chữa sai lầm này.
Nghị sĩ đảng Konfederacji, Grzegorz Płaczek là người đầu tiên đề nghị tổng thống Ba Lan tước bỏ huân chương cao quý của tổng thống Zelensky.
Cưu thủ tướng Ba Lan Mateusz Morawiecki coi hành động của Zelensky là một "sự thiếu tôn trọng trắng trợn" đối với đất nước và người dân Ba Lan.
Ứng cử viên Thủ tướng (của PiS), Przemysław Czarnek gọi hành động của ông Zelensky là "một hành vi đê tiện", giống như hành động "nhổ vào mặt người Ba Lan và lòng tự trọng của chúng ta". Ông nhấn mạnh rằng Tổng thống Zelensky duy trì được quyền lực như hiện tại "chỉ hoàn toàn là nhờ vào sự giúp đỡ của Ba Lan". Phát biểu trước người dân tại Gdańsk, ông Czarnek đưa ra tối hậu thư: Nếu Ukraine không rút lại quyết định vinh danh UPA, Ba Lan phải áp dụng các biện pháp triệt để và ngừng toàn bộ việc hỗ trợ tài chính cũng như quân sự cho Kiev. Ông cũng khẳng định Ukraine sẽ không có bất kỳ cơ hội nào để gia nhập Liên minh Châu Âu (EU) hay NATO nếu không giải quyết dứt điểm các vấn đề lịch sử và không chấm dứt việc "tôn vinh những kẻ diệt chủng".
Cựu Tổng thống Andrzej Duda, người đã trao tặng huân chương Đại bàng Trắng cho Zelensky vào năm 2023 thì cố gắng dung hòa sự bất bình, ông nói rằng Zelensky nhận được Huân chương Đại bàng Trắng "vào một thời điểm khác và hoàn cảnh khác".
Thủ tướng Donald Tusk muốn xoa dịu xung đột: "Vì ngoại giao đã không mang lại kết quả, tôi công khai kêu gọi Tổng thống Karol Nawrocki và Tổng thống Volodymyr Zelensky có một cuộc đối thoại trực tiếp và trung thực,".
Phó Chủ tịch Quốc hội Szymon Hołownia cho rằng quyết định thu hồi Huân chương Đại bàng Trắng của Tổng thống Ukraine nên được xem lại.
Một số chính trị gia và một vài nhà nghiên cứu văn hóa Ba Lan kêu gọi thận trọng, lưu ý rằng lịch sử rất quan trọng nhưng không thể trở thành trở ngại cho sự phát triển của mối quan hệ hữu nghị hiện tại. Nhiều chuyên gia chính trị cho rằng, sai lầm lớn nhất trong quan hệ Ukraine-Ba Lan là đã không tiếp nhận công thức "chúng ta tha thứ cho nhau và cầu xin sự tha thứ" khi Ba Lan chính thức công nhận thảm kịch Volyn là tội ác diệt chủng.
Những quan điểm trái ngược của hai nước về Tổ chức Quốc gia Ukraine (OUN) và Quân đội Kháng chiến Ukraine (UPA) vẫn sẽ tồn tại lâu dài nếu như dịp này không có những giải quyết thỏa đáng. Bởi khi một số chính trị gia Ba Lan buộc Ukraine phải lên án UPA thì các chính trị gia của Ukraine lại cho rằng, đòi hỏi như vậy rất giống với yêu cầu phi phát xít hóa của Nga, cho rằng người Ukraine phải từ bỏ truyền thống đấu tranh giải phóng và quan điểm lịch sử của riêng họ. Theo họ, cách suy nghĩ này là không thể chấp nhận đối với người Ukraine, vì nó mâu thuẫn với sự thật lịch sử và vai trò thực sự của UPA như một lực lượng đấu tranh giành độc lập.
Sau một tuần căng thẳng, Kyiv đã cử chánh Văn phòng Tổng thống Kyrylo Budanov đến Warszawa trong một chuyến thăm không có kế hoach từ trước. Ông Budanov đã có một loạt cuộc gặp với các quan chức Ba Lan ở phủ Tổng thống, bộ Quốc phòng và bộ Ngoại giao.
Kết quả của các cuộc đàm phán vẫn chưa được công bố, chỉ có một tin từ một người muốn giấu tên cho biết: “Nhờ sự cố gắng của người đứng đầu Văn phòng Tổng thống và toàn bộ nhóm, kịch bản xấu nhất đã được tránh khỏi, có tính đến lợi ích quốc gia của hai nước và sự tôn trọng đối với các đối tác". Nguồn tin này cũng nói rằng nhiều vấn đề nghiêm trọng hơn cả các huân chương đã được thảo luận. Nhưng chính xác là phía Ukraine đề xuất điều gì thì vẫn còn là một bí ẩn.
Về Huân chương Đại bàng Trắng
Huân chương Đại bàng Trắng đã có lịch sử lâu đời. Nó được Vua Augustus II Hùng Mạnh của Liên bang Ba Lan-Litva công bố vào ngày 1 tháng 11 năm 1705. Một trong những hiệp sĩ đầu tiên được phong tặng huân chương là Ivan Mazepa, người của Quân đội Zaporozhian và Ukraine vùng Bờ trái. Do đó, ngay từ đầu, huân chương đã có mối liên hệ mang tính biểu tượng và trực tiếp với Ukraine.
Sau khi Liên bang Ba Lan-Litva sụp đổ và một phần đáng kể của Ba Lan bị sáp nhập vào Đế quốc Nga, huân chương đã được đưa vào hệ thống huân chương của Nga. Không có gì ngạc nhiên khi Hoàng hậu Nga Catherine II cũng là một Nữ Hiệp sĩ được nhận Huân chương Đại bàng Trắng. Sau cuộc đảo chính tháng Mười, những người Bolshevik đã bỏ Huân chương này. Vào những năm sau 1920, với sự tái sinh của nhà nước Ba Lan, Huân chương Đại bàng Trắng được khôi phục. Vào thời điểm đó, người Ba Lan đã trao tặng huân chương này cho nhiều nhân vật gây tranh cãi, đáng chú ý nhất là nhà lãnh đạo phát xít Benito Mussolini (Italia) năm 1923 (cho đến nay, chưa ai tước bỏ huân chương của ông ta). Trong số những người được trao tặng Huân chương này còn có Miguel Primo de Rivera, vị tướng và nhà độc tài người Tây Ban Nha, người đã thiết lập chế độ độc tài sau cuộc đảo chính quân sự năm 1923, và nhà độc tài người Brazil Getúlio Vargas, người đã lật đổ trật tự hiến pháp và cai trị Brazil từ năm 1930 đến năm 1945 (Ba Lan vẫn chưa tước bỏ huân chương của bất kỳ ai trong số họ).
Trong thời kỳ nhà nước Xã hội chủ nghĩa ở Ba Lan, huân chương này đã bị bỏ. Vào đầu những năm 1990, người đầu tiên được trao tặng huân chương này là Giáo hoàng Jan Paweł II. Những người được trao tặng Huân chương và phong tước hiệp sĩ, quý bà khác bao gồm Maria Skłodowska-Curie, Lech Wałęsa, Winston Churchill, Elizabeth II và nhiều nhân vật nổi tiếng khác.
Năm 2005, Huân chương Đại bàng Trắng cũng được trao cho Tổng thống Ukraine Viktor Yushchenko. Điều thú vị là, chưa từng có thông tin nào về việc thu hồi huân chương từ vị tổng thống thứ ba của Ukraine. Ông Yushenko đã từng ký các sắc lệnh năm 2007 và 2010, về việc phong tặng danh hiệu Anh hùng Ukraine cho chỉ huy UPA Roman Shukhevych và nhà tư tưởng của Tổ chức Quốc gia Ukraine (OUN) Stepan Bandera (những nhân vật liên quan đến vụ thảm sát Volyn).
Nhìn chung, trong hơn 320 năm tồn tại của Huân chương, chỉ có một trường hợp bị thu hồi chính thức được biết đến. Đó là trường hợp của cựu Thủ tướng Ba Lan ba nhiệm kỳ và lãnh đạo phong trào nông dân, Wincenty Witos. Ông được nhận huân chương cao quý nhất của Ba Lan năm 1921, nhưng năm 1932 ông bị tước bỏ huân chương này sau khi bị kết tội trong cái gọi là Phiên tòa Brest. Vào thời điểm đó, việc thu hồi huân chương là do phán quyết của tòa án, chứ không phải là một quyết định chính trị riêng biệt.
Tóm lại, việc tước bỏ huân chương Đại bàng Trắng đối với Volodymyr Zelensky sẽ là một bước đi chưa từng có tiền lệ, đặc biệt là với một nguyên thủ quốc gia nước ngoài đương nhiệm.
Đối với Ba Lan, vấn đề này đã trở thành tâm điểm tranh cãi giữa phe cánh hữu theo đường lối dân tộc chủ nghĩa của Tổng thống Nawrocki và phe chính phủ trung dung của Thủ tướng Tusk nhằm tranh giành tầm ảnh hưởng với cử tri trong cuộc bầu cử vào năm 2027. Những phản ứng chính thức từ phía chính quyền Ukraine có thể sẽ làm dịu đi hoặc gây thêm căng thẳng.
Điều gì sẽ xảy ra trong những ngày tới? Chưa có câu trả lời công khai rõ ràng cho câu hỏi này.
Xuân Nguyên