Bài tổng hợp theo thông tin kiểm tra đến khoảng 23 giờ 50 ngày 30/10/2026, giờ Ba Lan.
Một quyết định tạm ngừng công vụ đối với hai người đứng đầu Tòa án Hiến pháp, những thông báo trái ngược trên các kênh chính thức, cảnh sát quanh trụ sở và Tổng thống quay về giữa chuyến công du: cuộc khủng hoảng kéo dài hơn một thập niên tại Ba Lan đã bước sang một giai đoạn mới trong ngày 30/10.
Trung tâm của diễn biến lần này là thẩm phán Anna Korwin-Piotrowska. Bà xác nhận đã ban hành quyết định tạm ngừng công vụ một tháng đối với Chủ tịch Tòa án Hiến pháp Bogdan Święczkowski và Phó Chủ tịch Bartłomiej Sochański, đồng thời tuyên bố đảm nhận việc điều hành. Phía lãnh đạo đương nhiệm bác bỏ thẩm quyền của bà và khẳng định vẫn giữ chức vụ.
Để hiểu vì sao hai phía cùng khẳng định mình đang bảo vệ Hiến pháp, cần trở lại nguồn gốc của cuộc xung đột.
Tòa án Hiến pháp, thường được gọi theo tên viết tắt tiếng Ba Lan là TK, có nhiệm vụ kiểm tra tính hợp hiến của pháp luật. Cơ quan này có thể bác bỏ những quy định do Quốc hội thông qua, vì vậy tính độc lập và tính hợp pháp của thành phần tòa có ý nghĩa trực tiếp đối với việc kiểm soát quyền lực.
Tranh chấp bùng lên năm 2015. Trước khi mãn nhiệm, Quốc hội do liên minh PO–PSL chiếm đa số bầu năm thẩm phán. Tuy nhiên, hai trong số năm vị trí chỉ hết nhiệm kỳ khi Quốc hội khóa mới đã bắt đầu hoạt động. Sau chiến thắng bầu cử, đa số mới do PiS dẫn dắt cho bầu lại cả năm người, bao gồm cả ba ghế mà Quốc hội trước đã bầu người thay thế trên cơ sở hợp hiến.
Trong phán quyết ngày 3/12/2015, TK xác định cơ sở pháp lý cho việc bầu ba người của Quốc hội cũ là hợp hiến, còn việc bầu trước hai người là vi hiến. Tòa đồng thời khẳng định Tổng thống phải tiếp nhận tuyên thệ không chậm trễ từ người được Sejm, tức Hạ viện Ba Lan, bầu hợp lệ. Tranh chấp về ba ghế bị bầu chồng lên nhau không được giải quyết và trở thành nguồn gốc của vấn đề thường được nhắc tới bằng từ “dublerzy” — những người được bầu vào vị trí đã có người được bầu hợp pháp.
Sau đó, xung đột mở rộng sang luật tổ chức tòa, việc công bố phán quyết và lựa chọn người đứng đầu. Tháng 12/2016, Tổng thống Andrzej Duda bổ nhiệm Julia Przyłębska làm Chủ tịch TK. Năm 2021, trong vụ Xero Flor kiện Ba Lan, Tòa án Nhân quyền châu Âu xác định việc một người được bầu trái quy định tham gia hội đồng TK đã vi phạm quyền được xét xử bởi một tòa án được thành lập theo luật.
Sau khi chính phủ Donald Tusk lên nắm quyền cuối năm 2023, đa số mới trong Quốc hội tìm cách cải tổ TK, cho rằng cơ quan này đã bị chính trị hóa dưới thời PiS. Tuy nhiên, hai luật cải tổ được thông qua năm 2024 bị Tổng thống Duda chuyển sang chính TK để kiểm tra tính hợp hiến trước khi ký. Ngày 9/12/2024, ông bổ nhiệm Bogdan Święczkowski làm Chủ tịch tòa. Việc thay đổi chính phủ vì thế chưa giải quyết được cuộc khủng hoảng tại cơ quan tư pháp này.
Bước sang năm 2026, xung đột tập trung vào một câu hỏi cụ thể: người đã được Quốc hội bầu có thể nhận nhiệm vụ thẩm phán khi Tổng thống chưa tiếp nhận tuyên thệ hay không?
Ngày 13/3, Sejm bầu sáu thẩm phán mới, trong đó có Anna Korwin-Piotrowska. Ngày 1/4, Tổng thống Karol Nawrocki chỉ tiếp nhận tuyên thệ của Magdalena Bentkowska và Dariusz Szostek; hai người sau đó được phân công công việc tại TK. Ngày 9/4, cả sáu dự lễ tuyên thệ tại Sejm. Đối với bốn người chưa được Tổng thống tiếp nhận, hình thức tuyên thệ này trở thành tâm điểm tranh chấp.
Phía các thẩm phán mới cho rằng Tổng thống không thể dùng thủ tục tuyên thệ để ngăn kết quả bầu cử của Quốc hội có hiệu lực. Phía Tổng thống và lãnh đạo TK lại không công nhận lễ tuyên thệ không có Tổng thống hiện diện là đủ điều kiện để nhận nhiệm vụ.
Cuộc tranh chấp dẫn tới điều tra hình sự. Ngày 21/4, Viện Công tố Quốc gia mở cuộc điều tra về việc không cho bốn người tham gia xét xử, không giao việc và không bảo đảm điều kiện làm việc, tiền lương. Đây là điều tra về dấu hiệu vi phạm, chưa phải kết luận có tội.
Ngày 5/5, Tòa án Nhân quyền châu Âu áp dụng biện pháp tạm thời trong vụ Dziurda và những người khác kiện Ba Lan, yêu cầu nhà nước bảo đảm bốn người không bị cản trở khi nhận và thực hiện nhiệm vụ thẩm phán TK. Thông cáo công bố ngày hôm sau nhấn mạnh biện pháp này không quyết định trước kết quả xét xử nội dung vụ kiện.
Đến tháng 10, tranh chấp lặp lại với Maciej Berek, người được Sejm bầu trong tháng 9. Ông tuyên thệ tại Quốc hội ngày 14/10 nhưng vẫn không được tham gia xét xử. Phủ Tổng thống tiếp tục khẳng định việc tuyên thệ phải được thực hiện trong sự hiện diện của Tổng thống.
Trong khi đó, Bộ Tư pháp viện dẫn ý kiến của Ủy ban Venice công bố ngày 13/10 để bảo vệ hình thức tuyên thệ thay thế: không có Tổng thống hiện diện nhưng phải bảo đảm hình thức, xác minh việc thực hiện và chuyển nội dung tới Tổng thống. Đây là ý kiến pháp lý tư vấn; nó không tự giải quyết được bất đồng giữa các cơ quan Ba Lan.
Bên ngoài trụ sở TK, một khu trại biểu tình đã hình thành từ tháng 9. Người khởi xướng được xác định là Adam Borowski, Chủ nhiệm Câu lạc bộ “Gazeta Polska” tại Warszawa. Các Câu lạc bộ “Gazeta Polska”, Ruch Obrony Granic và những nhóm cánh hữu khác tổ chức trực luân phiên, dựng lều và huy động người từ địa phương tới. Đây là hoạt động kéo dài có tổ chức, không phải đám đông chỉ xuất hiện tự phát ngày 30/10.
Borowski cho biết đã làm thủ tục thông báo tập hợp và có tranh chấp với chính quyền thành phố về việc duy trì cuộc biểu tình. Tuy nhiên, quyền tổ chức tập hợp không đồng nghĩa mọi hình thức chiếm dụng không gian, chặn lối đi hoặc hành vi của người tham gia đều được cho phép.
Chiều 30/10, cảnh sát tăng cường hiện diện quanh trụ sở. Theo thông báo chính thức của Cảnh sát Warszawa, lực lượng nhận được văn bản từ Tổng công tố và một thẩm phán TK về nguy cơ đối với an toàn của thẩm phán, nhân viên và trật tự công cộng. Cảnh sát khẳng định hoạt động ở khuôn viên bên ngoài, không vào trong tòa nhà và không cưỡng chế lực lượng bảo vệ TK như một số thông tin lan truyền.
Khoảng 18 giờ, website TK xuất hiện thông báo về quyết định tạm ngừng công vụ một tháng đối với Święczkowski và Sochański. Không lâu sau, tài khoản TK trên mạng X phát đi thông điệp ngược lại: website bị chiếm quyền trái phép; hai người vẫn giữ chức vụ; bà Korwin-Piotrowska không phải thẩm phán TK. Thông điệp còn cáo buộc những người tham gia hành động này thực hiện “đảo chính”. Đó là cáo buộc của phía phản đối, chưa phải kết luận của cơ quan xét xử.
Bà Korwin-Piotrowska sau đó xác nhận mình là người ban hành các quyết định. Theo giải trình được báo chí đăng lại, bà cho rằng lãnh đạo TK đã ngăn các thẩm phán mới làm việc, phân công thành phần xét xử trái quy định và cản trở việc thông qua dự toán ngân sách năm 2027. Bà lập luận rằng nếu không hành động ngay, hoạt động của tòa trong năm tới có thể bị đe dọa.
Cơ sở pháp lý bà viện dẫn là một chuỗi điều luật dẫn chiếu sang nhau. Điều 19 Luật về địa vị thẩm phán TK cho phép áp dụng tương ứng quy định về quyền và nghĩa vụ của thẩm phán Tòa án Tối cao đối với phần chưa được quy định. Điều 10 §1 Luật về Tòa án Tối cao lại dẫn sang Luật tổ chức tòa án thông thường. Trong luật cuối cùng này, Điều 130 §1 quy định cơ chế tạm ngừng công vụ tối đa một tháng khi tính chất hành vi của thẩm phán khiến uy tín của tòa hoặc lợi ích công vụ đòi hỏi phải cho ngừng nhiệm vụ ngay. Điều 30 Luật về địa vị thẩm phán TK cũng có dẫn chiếu đối với thủ tục kỷ luật.
Để giải thích vì sao mình được thay thế lãnh đạo, bà viện dẫn tiếp Điều 12 khoản 4 và Điều 11 khoản 2 Luật về tổ chức và thủ tục trước TK. Các quy định này đề cập việc thay thế Chủ tịch trong trường hợp không thể ủy quyền, với người được xác định theo tổng thâm niên công tác. Thâm niên ở đây tính cả quá trình làm việc trước khi vào TK, không chỉ thời gian làm thẩm phán tại cơ quan này.
Tuy nhiên, mắt xích gây tranh cãi là ai có quyền ra quyết định đối với chính Chủ tịch TK trước khi cơ chế thay thế được kích hoạt. Điều 130 §2, khi áp dụng cho tòa án thông thường, giao việc tạm ngừng công vụ của chánh án cho Bộ trưởng Tư pháp. Không thể tự động chuyển nguyên quy định này sang TK, một cơ quan hiến định riêng. Quy định về người thay thế cũng không viết rõ rằng người có thâm niên cao nhất được quyền đình chỉ Chủ tịch.
Theo phần giải trình được WP dẫn lại, bà Korwin-Piotrowska viện dẫn thêm “tình thế cấp thiết về hiến pháp” để bảo vệ nhu cầu khôi phục hoạt động của tòa. Vì vậy, đây là một cách giải thích kết hợp nhiều điều luật với lập luận về tình trạng khẩn thiết, đang bị phía bên kia bác bỏ. Quyết định được công bố là tạm ngừng công vụ; chưa thể diễn đạt thành việc hai lãnh đạo đã bị bãi nhiệm hoặc bà được bổ nhiệm làm Chủ tịch mới.
Cùng ngày, Bộ trưởng Tư pháp kiêm Tổng công tố Waldemar Żurek thông báo gửi năm đề nghị tước quyền miễn trừ, bốn liên quan Święczkowski và một liên quan Sochański. Việc gửi đề nghị chưa đồng nghĩa quyền miễn trừ đã bị tước hay những người liên quan đã bị xác định có tội.
Bên ngoài, căng thẳng chuyển thành những hành vi cụ thể. Cảnh sát xác nhận bắt ba người vượt hàng rào vào khuôn viên. Người phát ngôn cảnh sát nói với Onet rằng lực lượng được tăng cường sau khi có người ném ghế và chai lọ về phía cảnh sát. Tổng quân số chưa được công bố trong những nguồn chính thức đã kiểm tra.
Trước 21 giờ, Święczkowski tới hiện trường. Một người tự nhận là thợ khóa cắt bộ phận khóa cổng phụ; ông nói việc mở cổng được thực hiện theo yêu cầu của mình. Sau đó ông vào khuôn viên nhưng vẫn đứng trước hàng cảnh sát yêu cầu được vào tòa. Phóng viên cũng ghi nhận đám đông tìm cách đẩy cổng, hô khẩu hiệu công kích, xen kẽ việc hát quốc ca và thánh ca. Không nên quy những hành vi này cho toàn bộ người tham gia biểu tình.
Nhiều lãnh đạo cánh hữu xuất hiện: Jarosław Kaczyński, Mateusz Morawiecki, Grzegorz Braun, cùng các đại diện Konfederacja. Cạnh cổng chính có bục làm trường quay của Telewizja Republika để phỏng vấn chính trị gia. Sự có mặt tại cùng địa điểm chưa đồng nghĩa tất cả đã phát biểu trên một sân khấu chung hoặc hình thành liên minh mới.
Kaczyński gọi diễn biến tại TK là một cuộc tấn công vào trật tự hiến định và yêu cầu Tổng thống can thiệp trong phạm vi quyền hạn. Mentzen yêu cầu triệu tập Hội đồng An ninh Quốc gia ngay trong đêm; trên mạng X, ông đồng thời nói cần xây dựng lại TK và chấm dứt ảnh hưởng của cả Tusk lẫn Kaczyński đối với tòa án. Braun gắn cuộc khủng hoảng với chủ trương đưa Ba Lan ra khỏi EU. Những phát biểu này cho thấy sự phản đối chung đối với hành động hôm nay nhưng các giải pháp của họ không giống nhau.
Phía chính phủ bảo vệ hướng xử lý. Thủ tướng Tusk viết rằng khôi phục nhà nước pháp quyền là nghĩa vụ, quá trình này khó khăn và cần hành động quyết liệt; ông kết thúc bằng thông điệp “không có con đường nào khác”. Bài đăng thể hiện sự ủng hộ chính trị, không giải thích riêng thẩm quyền pháp lý của bà Korwin-Piotrowska.
Bộ trưởng Katarzyna Kotula của Lewica nói điều quan trọng là đưa TK hoạt động trở lại để phục vụ người dân. Tuy nhiên, Gazeta.pl cũng dẫn một chính trị gia KO giấu tên lo ngại cách xử lý hiện tại không giải quyết được tận gốc khủng hoảng và cuối cùng vẫn cần đàm phán. Chưa có đủ phát biểu trực tiếp được kiểm chứng để khẳng định mọi lãnh đạo trong liên minh cầm quyền đã nhất trí với toàn bộ diễn biến tối nay.
Tổng thống Nawrocki phản ứng bằng việc gián đoạn chuyến công du Senegal, tuyên bố trong thời điểm như vậy Tổng thống phải có mặt tại Ba Lan. Sau khi trở về Warszawa cuối buổi tối, ông tới Phủ Tổng thống. Báo chí ghi nhận cuộc gặp với người đứng đầu Tòa án Tối cao Zbigniew Kapiński và sự có mặt của Święczkowski. Kapiński công khai phản đối việc đình chỉ hai lãnh đạo TK và cho rằng hành động này không có cơ sở pháp lý.
Ở bên trong TK, bà Korwin-Piotrowska nói sẽ ở lại theo yêu cầu tình hình. Sau khi ban đầu không đồng ý cho bất kỳ ai đi xe vào khuôn viên vì lý do an toàn, bà tuyên bố có thể tiếp riêng Tổng thống nếu lực lượng bảo vệ đánh giá việc tới tòa là an toàn. Bà cũng thông báo triệu tập Hội nghị toàn thể thẩm phán ngày 3/11 để xử lý vấn đề ngân sách.
Đến thời điểm chốt bài, chưa có xác nhận về một thỏa thuận giữa hai phía hoặc cuộc gặp của Tổng thống với nhóm thẩm phán bên trong TK. Sau nhiều năm tranh chấp ai được ngồi trong tòa, Ba Lan đang đối diện thêm câu hỏi ai có quyền điều hành cơ quan này và quyết định nào của họ sẽ được các thiết chế nhà nước công nhận.
Bài tổng hợp theo thông tin kiểm tra đến khoảng 23 giờ 50 ngày 30/10/2026, giờ Ba Lan.
Tuong Vy thực hiện.