Những diễn biến căng thẳng tại Tòa án Hiến pháp Ba Lan (Tribunał Konstytucyjny) vào cuối tháng 10 vừa qua đã phản ánh cuộc khủng hoảng hiến pháp tại Ba Lan ngày càng nghiêm trọng và cuộc đối đầu quyền lực trực diện giữa chính phủ của Thủ tướng Donald Tusk và Tổng thống Karol Nawrocki chưa có dấu hiệu dừng lại.
Vụ việc bùng nổ khi Thẩm phán Anna Korwin-Piotrowska (được phe chính phủ ủng hộ) ra quyết định đình chỉ chức vụ 30 ngày đối với Chánh án Bogdan Święczkowski và Phó Chánh án Bartłomiej Sochański của Tòa án Hiến pháp.
Một cuộc biểu tình rầm rộ đã diễn ra trước tòa nhà Tòa án Hiến pháp vào tối thứ Sáu, với sự tham gia của các chính trị gia từ các đảng PiS, Konfederacja, Rozwoju Plus, và những người ủng hộ Grzegorz Braun, cũng như những người có thiện cảm với cánh hữu và các thành viên của Phong trào Bảo vệ Biên giới.
Cảnh sát chống bạo động lập tức được điều đến bảo vệ bằng cách bao vây tòa nhà, không cho những người biểu tình tràn váo nơi làm việc của các thẩm phán. Sự việc tiếp theo là Tổng thống Nawrocki phải hủy chuyến công du châu Phi, quay về nước và tự mình cùng cận vệ xông qua hàng rào cảnh sát, vào trụ sở Tòa án Hiến pháp để phản đối.
Những sự kiện chấn động này nói lên bản chất đặc biệt trong đời sống chính trị và pháp lý của Ba Lan hiện nay. Gốc rễ của vấn đề được cho là do hệ thống pháp luật Ba Lan tồn tại cơ chế được gọi là nhị nguyên pháp lý (Dualizm prawny). Từ đó, các hành động xảy ra ở Tòa án Hiến pháp được coi là hợp pháp hay bất hợp pháp phụ thuộc vào việc áp dụng điều nào của Hiến pháp để diễn giải.
Nhị nguyên pháp lý (đôi khi còn được gọi là song trùng pháp lý) là tình trạng tồn tại hai trật tự pháp luật mâu thuẫn nhau trong cùng một quốc gia, và các cơ quan có thẩm quyền khác nhau công nhận các điều khoản, thể chế và phán quyết theo cách hoàn toàn khác nhau và đều cho là hợp pháp.
Trên thực tế, điều này có nghĩa là cùng một quyết định, đề cử hoặc phán quyết có thể được một bộ phận của bộ máy nhà nước coi là hoàn toàn hợp lệ, trong khi bộ phận khác lại coi nó là bất hợp pháp và không tồn tại.
Lấy thí dụ về việc tổng thống Karol Nawrocki đã vào tòa nhà Tòa án Hiến pháp vào đêm thứ Sáu rạng sáng thứ Bảy (30/31 tháng 10 năm 2026). Có hai cách đánh giá hành vi này từ hai phía như sau:
. Quan điểm của Tổng thống và phe đối lập
Những người ủng hộ hành động của tổng thống tin rằng phản ứng của ông không chỉ hợp pháp mà còn hoàn thành nhiệm vụ quan trọng nhất của mình là đảm bảo tuân thủ Hiến pháp (theo Điều 126 của Hiến pháp Cộng hòa Ba Lan). Bởi vì Tổng thống là người đại diện tối cao của Cộng hòa Ba Lan và có nghĩa vụ đảm bảo tính liên tục của chính quyền nhà nước và sự tuân thủ Hiến pháp. Họ lập luận rằng, trong khi Tòa án Hiến pháp bị chiếm đoạt bất hợp pháp, cưỡng bức bởi những người không phải thẩm phán thì tổng thống buộc phải can thiệp trực tiếp.
Cũng theo họ, là người đứng đầu nhà nước và tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, tổng thống có quyền miễn trừ cao và có thẩm quyền kiểm tra và vào các cơ sở chiến lược đối với hoạt động của nhà nước, đặc biệt là trong các tình huống đe dọa đến sự ổn định của các cơ quan này. Và họ tuyên bố rằng các hành động của chính phủ và các thẩm phán do Quốc hội bổ nhiệm đã tiến hành "cuộc tấn công vào Tòa án" để thực hiện một cuộc đảo chính.(
. Quan điểm của chính phủ và đa số nghị sỹ trong Quốc hội
Những người chỉ trích hành động của Karol Nawrocki (bao gồm cả các thẩm phán tham gia Tòa án Hiến pháp) coi sự hiện diện của ông vào ban đêm là sự lạm dụng quyền lực trắng trợn.
Họ nói rằng không có quy định nào trao cho tổng thống quyền tự ý vào các tòa nhà của các cơ quan tư pháp độc lập và tự mình giải quyết tranh chấp tại chỗ (có những tin nói rằng tổng thống còn xô đấy các thẩm phán để tiến vào bên trong). Chỉ có các cơ quan chức năng (ví dụ: Cảnh sát và Lực lượng bảo vệ Tòa án) chịu trách nhiệm thực thi pháp luật và bảo đảm an ninh cho các tòa nhà. Theo họ, tổng thống đã vi phạm nguyên tắc phân lập quyền lực. Theo cách hiểu này, sự can thiệp trực tiếp của người đứng đầu nhà nước vào hoạt động của các thẩm phán bên trong tòa án hiến pháp cấu thành sự vi phạm không thể chấp nhận được đối với tính độc lập của ngành tư pháp đối với ngành hành pháp.
Đại diện chính phủ cho rằng các biện pháp khắc phục đối với Tòa án Hiến pháp (bao gồm cả việc đình chỉ tạm thời chức vụ của các Chánh án và phó Chánh án) đều dựa trên luật pháp, và các thẩm phán có mặt tại hiện trường đã hành động hoàn toàn hợp pháp. Từ góc nhìn này, lời nói của tổng thống với các thẩm phán, "Các ông không phải là thẩm phán của Tòa án Hiến pháp," là một tuyên bố chính trị, chứ không phải là một sự thật pháp lý.
Cuộc xung đột Pháp lý ở Ba Lan do “Nhị nguyên pháp lý” gây ra trong những năm qua đã thể hiện ở những cơ quan quyền lực cao nhất. Ngay cả Tòa án Tối cao cũng đã có những phòng xét xử riêng biệt không công nhận quyết định của nhau. Đã có trường hợp một phòng xét xử bác bỏ quyết định của phòng khác, coi đó là một cơ quan không phải là tòa án theo nghĩa của luật.
Cũng đã có những tranh chấp về tính hợp pháp của người đứng đầu Viện Công tố Quốc gia (Prokurator Krajowy), dẫn đến việc các công tố viên trong nước nhận được chỉ thị mâu thuẫn từ hai cá nhân khác nhau cùng tuyên bố là người đứng đầu cơ quan này.
Ngoài ra, một số tòa án thông thường và chính phủ đã có lúc từ chối tuân thủ các phán quyết của Tòa án Hiến pháp, bao gồm cả các thẩm phán được gọi là "thẩm phán dự bị". Ngược lại, Tòa án Hiến pháp có những lúc cho rằng các hành động của chính phủ và các nghị quyết của Quốc hội là vi hiến.
Nhị nguyên pháp lý đã gây nên suy giảm nghiêm trọng về tính chắc chắn của pháp luật. Đối với người dân bình thường, nếu thắng kiện trước một hội đồng thẩm phán mà tư cách pháp lý đang bị nghi ngờ, bên thua kiện có thể tìm cách thách thức phán quyết trong tương lai. Điều này tạo ra sự hỗn loạn trong việc ra quyết định và khiến người dân hoang mang về những phán quyết và thể chế nhà nước nào là cuối cùng và an toàn.
Xuân Nguyên (Tổng hợp tin theo các báo Ba Lan)