Đến các bản làng của người Cơ Tu trong dịp Tết đến xuân về, du khách thường được dân làng tiếp đón rất nồng hậu và được mời uống rượu tà vạt. Và nhờ đó, khách sẽ được chứng kiến cảnh phụ nữ Cơ Tu thoăn thoắt trèo lên cây tà vạt nhanh như sóc để mang rượu xuống mời khách một cách tài tình.
Phụ nữ Cơ Tu leo cây Tà Vạt để lấy rượu mời khách
Theo đường 604 lên dốc Kiền tới thôn RaVăh, xã Ating (Đông Giang, Quảng Nam), chúng tôi hỏi thăm đường đến nơi trú ngụ của gia đình "lão bà Cơ Tu”,người chuyên “cất” loại rượu tà vạt nổi tiếng của vùng Trường Sơn Đông năm xưa. Trời đã vào xuân, hai bên đường, hoa pơlang nở trắng núi đồi, đồng bào nơi đây đang rộn ràng mang từng gùi rượu từ rừng về nhà. Một mùi hương thoang thoảng, kỳ diệu, khiến ong bướm nơi đây cũng ngập ngừng say, bay chếch choáng.
Như đoán được ý định chúng tôi, cô Bhnướch Thị Oom, 40 tuổi, con gái bà Calâu Bếu thoăn thoắt leo lên những cái thang bằng cây lồ ô dẫn lên ngọn cây tà vạt và tháo các ống lồ ô có rượu đổ vào trong cái chai nhựa. Cô Oom trèo xuống rồi mời chúng tôi trèo lên giàn để "tham quan" cơ sở cất rượu trên cây của mình và nếm thử rượu tà vạt “tươi”. Rượu màu trắng đục, sủi tăm trong ly, nhìn tựa như rượu sâm banh, có vị thơm ngọt, tê tê đầu lưỡi làm chúng tôi lâng lâng, ngây ngất giữa đất trời Trường Sơn đang độ xuân về.
Bà cụ Calâu Bếu, 78 tuổi cho chúng tôi nếm thử một ít dung dịch tà vạt (thứ chưa bỏ vỏ chuồn) có vị ngòn ngọt, thơm dìu dịu, phảng phất mùi hương đường thốt nốt. Bà cho biết: “Người Cơ Tu gọi rượu này là “buoh tà vạt”, người Kinh gọi là rượu đoát. Đây là loại rượu không thể thiếu trong các lễ hội, ngày Tết của đồng bào Cơ Tu bao đời trên dãy Trường Sơn".
Rượu là chất dịch thơm, ngọt từ buồng trái của cây tà vạt, được cho lên men trực tiếp, uống rất thơm ngon và bổ dưỡng. Rượu có vị ngọt, đắng nhẹ. Nhiều “Tây ba lô”, trên đường du khảo Trường Sơn, đã thưởng thức no say loại rượu có ga, uống không đau đầu này và đặt cho nó biệt danh “Sâm banh tà vạt”. Rồi “ta ba lô” cũng bén mùi, sau khi uống thỏa thuê, sẵn sàng mua với giá 20.000 đồng/lít mang về làm quà cho người thân một loại đặc sản của người Cơ Tu.
Cô Bhnướch Thị Oom cho biết, không phải ai cũng có thể làm rượu tà vạt được. Trước tiên, phải chọn những cụm tà vạt sống ở gần khe, hố, lựa những cây to, mập mạp để “lấy nước”. Sau khi phát dọn quanh các gốc tà vạt đã chọn, tuỳ theo cây cao thấp, người dân làm một cái thang bằng cây và dây rừng từ gốc lên đến các buồng trái. Quy trình sản xuất rượu tà vạt khá phức tạp và phải có bí quyết nhà nghề. Thường thường, mỗi cây tà vạt có bốn, năm buồng, nhưng chỉ chọn buồng có trái lớn cỡ đầu ngón tay cái vì nó cho nhiều nước và phẩm chất tốt nhất. 3 ngày một lần, người ta leo lên gần buồng, dùng dùi cui đẽo bằng cây rừng đập nhẹ xung quanh cuống của buồng trái. Mỗi lần đập khoảng một vài giờ. Sau 4 hoặc 5 lần đập, cắt ngang cuống buồng trái. Sau đó dùng cọng cây môn nước giã dập và bịt ngay đầu mới cắt, bên ngoài bọc bằng lá rừng và buộc lại. Động tác này gọi là “nhử nước”. Tuỳ theo cây, có thể nhử ba hoặc bốn lần mới ra nước, khi thấy mặt vết cắt nhỏ giọt nhanh, đều thì gạt bỏ lớp “chất nhử” và treo một cái can 10 lít để hứng. Có thể dùng ống nhựa, lồ ô, giang … để dẫn nước vào can.
Nước tà vạt lúc vừa chảy ra thì hơi trong, thơm và ngọt, hấp dẫn các loại côn trùng như kiến, ong… nên phải đậy kín. Để dung dịch này lên men, người Cơ Tu dùng vỏ cây chuồn (một loại cây chắc, nặng và có vị đắng ), đập cho mềm rồi bỏ vào can rượu. Tùy theo khẩu vị mà cho vỏ cây chuồn vào can nhiều hay ít. Muốn rượu có nồng độ cao hơn, vị đắng, thì cho vỏ chuồn nhiều và ngược lại. Khi rượu đã lên men sẽ có màu trắng đục.
Một cây tà vạt cho từ 10 đến 15 lít rượu, mỗi ngày, hai lần, sáng và chiều người ta đi lấy rượu. Cây có thể cho rượu trong thời gian 2-3 tháng, với số lượng khoảng 300 lít. Tà vạt ra hoa, có trái liên tục nên rượu tà vạt có thể sản xuất quanh năm, nhưng rượu có chất lượng tốt nhất là vào mùa xuân và mùa hè.
Các già làng Cơ Tu cho biết, rượu tà vạt là rượu của Yàng, được tiết ra từ những cây tà vạt vạm vỡ, vững chắc, nhằm chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt. Đầu xuân năm mới, người Cơ Tu gặp nhau tại nhà Gươl để chúc phúc và cùng uống rượu tà vạt để cầu mong Yàng ban cho sức khỏe, ấm no, hạnh phúc. Những người già Cơ Tu nhờ uống rượu tà vạt nên nhanh nhẹn, khoẻ mạnh, leo cây như con sóc rừng; các sơn nữ Cơ Tu tuy không son phấn nhưng có làn da tươi sáng mịn màng, hồng lên bên ánh lửa bập bùng trong những đêm lễ hội.
L.A (CATP)