Đã có nhiều nhà khoa học lên tiếng về sự cần thiết phải xem lại chính sách phát triển khoa học cơ bản và đối xử với các tài năng trẻ. Trong bài viết này, tác giả mong muốn đóng góp một tiếng nói chia sẻ với các nhà quản lý và hoạch định chính sách của đất nước trong lĩnh vực khoa học cơ bản, đào tạo nhân tài của đất nước.
Nâng tầm đào tạo từ phổ thông tới đại học
| Đừng để nguồn tài nguyên con người dừng lại ở dạng tiềm năng. Ảnh: tân cử nhân đại học Bách khoa TP.HCM Ảnh: Thanh Uyên |
Hiện đại hoá và phát triển kinh tế tri thức là con đường duy nhất đảm bảo cho đất nước phát triển trong thế kỷ 21, đảm bảo cho mọi công dân có được một cuộc sống hạnh phúc. Để giải quyết những vấn đề chiến lược này, chúng ta rất cần các tài năng có khả năng sáng tạo, cống hiến, sẵn sàng đối mặt với những thách thức mới của khoa học và công nghệ. Những phẩm chất này được hình thành từ nhà trường.
Có thể nói những em đã tham gia các đội tuyển Olympic quốc tế sẽ là những bộ não chính của đất nước quyết định nâng cao tiềm lực công nghệ quốc gia. Chúng ta cần đưa các thầy giỏi nhất để dạy cho các em. Thời học ở Nga, một lần tôi được nghe nhà toán học lỗi lạc người Nga Kolmogorov A.N. nói: “Một thất bại tại kỳ thi Olympic cũng là bài học khó quên đối với nhiều nhà khoa học tương lai – điều này sẽ được rút kinh nghiệm ở giai đoạn trưởng thành sau này”. Tham gia giảng dạy cho các đội tuyển toán TP.HCM trong nhiều năm, tôi thấy rằng đất nước chúng ta không thiếu những tài năng toán học, nhiều em thật xuất sắc. Các em rất cần được sự quan tâm chú ý và động viên thường xuyên (vì còn là thiếu niên), nhưng cũng cần coi các em là những nhà khoa học bởi vì các em cũng đang tham gia giải quyết nhiều vấn đề khó của khoa học, công nghệ của đất nước. Những em mang về huy chương cao xứng đáng nhận được phần thưởng giá trị, nhưng trong rất nhiều trường hợp cử chỉ quan tâm chỉ dừng lại ở một vài buổi khen thưởng biểu dương. Ở nước Nga, ngày 18.3.2010 Tổng thống Medvedev đã dành một buổi để lắng nghe những học sinh, sinh viên, các nhà quản lý của các em đạt thành tích cao tại tám kỳ thi quốc tế. Qua buổi họp này, tổng thống thấy được nhiều vấn đề mà chính phủ của ông cần làm để tạo điều kiện hơn nữa cho việc phát hiện, đào tạo và sử dụng tài năng trẻ.
Trong nhiều năm qua, các hệ thống đào tạo nhân tài đã cung cấp cho đất nước hàng ngàn tiến sĩ, hàng trăm giáo sư, phó giáo sư, các kỹ sư tài năng trong mọi lĩnh vực. Hiện nay hệ thống này đang trong trạng thái như thế nào? Đã đến lúc cần tổng kết, đưa ra kế hoạch củng cố và nâng tầm phát triển. Theo tôi, cần kết nối các trường này thành một hệ thống mạng lưới các trường chuyên. Đây không phải là nơi đào tạo “gà nòi” mà thực chất là nơi phát hiện, ươm mầm những tài năng lớn của đất nước. Nguồn tài nguyên con người vẫn chỉ dừng lại ở tiềm năng, do sự đầu tư chưa thoả đáng cộng với tính cạnh tranh ngày càng cao nên kết quả thi Olympic toán, tin của chúng ta đang giảm. Đã đến lúc cần một chương trình cấp quốc gia phát hiện và bồi dưỡng tài năng trẻ mang tính đồng bộ: xây dựng các quy chuẩn mới về đào tạo; phát triển hệ thống hỗ trợ tài năng, kiện toàn đội ngũ giáo viên; xây dựng cơ sở hạ tầng dựa trên nền tảng công nghệ mới, đặc biệt là công nghệ thông tin; nâng cao tính chủ động cho các trường học.
Nâng cao vị thế khoa học cơ bản và giữ chân người tài
Thời gian qua, Nhà nước đã hỗ trợ nhất định cho khoa học ứng dụng, mở ra các công viên phần mềm, khu công nghệ cao. Tại các nơi này, nếu có chính sách khuyến khích kinh doanh thì đây chính là nơi thu hồi vốn nhanh và tăng thu ngân sách. Như vậy có thể nói khoa học ứng dụng sẽ sống được với sự quan tâm của Nhà nước. Tuy nhiên khác với khoa học ứng dụng, khoa học cơ bản không thể phát triển được nếu không có sự đầu tư trực tiếp của Nhà nước. Ngoại trừ một số trường hợp, rất khó bắt buộc các doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu cơ bản.
| Vấn đề giữ người tài phải trở thành nhận thức của lãnh đạo cấp tỉnh thành, huyện xã, các cơ quan nhà nước, các trường viện, các doanh nghiệp có người tài. |
Đã có nhiều ý kiến của các nhà khoa học về hiện trạng khoa học cơ bản của đất nước. Cũng đã có nhiều đề xuất được đưa ra. Đề xuất của tôi ở đây không thể được xem là mới nhưng không thể không nhắc lại. Trước tiên phải khuyến khích thế hệ trẻ đi vào khoa học cơ bản và giảng dạy. Cần xây dựng một hệ thống chính sách đồng bộ: nhà cửa, lương bổng, điều kiện làm việc và hỗ trợ đi hội nghị nước ngoài.
Thứ nhất, Nhà nước cần có chính sách riêng xây dựng nhà với giá ưu đãi cho các nhà khoa học, giảng viên trẻ. Điều này giúp họ sớm ổn định cuộc sống mà yên tâm cống hiến cho khoa học. Hiện nay nhiều tỉnh đã xây dựng ký túc xá cho sinh viên tỉnh nhà, thì tại sao lại không chú ý tới xây nhà cho cán bộ khoa học.
Thứ hai về lương, tuy khó có thể cao như các nước phát triển nhưng lương bổng cần mang tính cạnh tranh chứ không thể thấp như hiện nay.
Thứ ba là đi lại dự hội nghị và giảng dạy: hiện đã có những quỹ khoa học hỗ trợ các nhà khoa học thành danh đi dự hội nghị quốc tế, tuy nhiên điều này không dễ dàng với các nhà khoa học đang ở giai đoạn đầu sự nghiệp. Không thể làm việc hoài tại một chỗ mà không di chuyển, giao lưu. Các nhà khoa học cần phải di chuyển thường xuyên, không chỉ trong nước mà ra nước ngoài. Nhiều trường đại học ở nước ngoài khuyến khích giảng viên xuất ngoại giảng dạy và sẵn sàng cấp kinh phí đi lại.
Thứ tư là phải cải thiện điều kiện làm việc, giúp cho các giáo sư, phó giáo sư có phương tiện nghiên cứu, đưa ra vấn đề mới, làm việc với sinh viên, học trò cao học, tiến sĩ. Điều đơn giản này lại rất khó thực hiện nếu không có những quyết sách của người đứng đầu các cấp.
Không nên cho rằng mọi việc phải do chính quyền Trung ương giải quyết. Vấn đề giữ người tài phải trở thành nhận thức của lãnh đạo cấp tỉnh thành, huyện xã, các cơ quan nhà nước, các trường viện, các doanh nghiệp có người tài. Trách nhiệm được quy về người đứng đầu các cơ quan này. Vấn đề giữ người tài giỏi cần có thảo luận ở nhiều cấp độ. Hiện nay chúng ta thấy nhiều sở, ban, ngành không thu hút hay thiếu cán bộ giỏi, vậy tại những nơi này trách nhiệm của người đứng đầu cần được làm rõ. Không thể chỉ đổ lỗi cho cơ chế, chính sách chung chung được!
PGS.TSKH Bùi Tá Long SGTT