| Tại lễ trao giấy chứng nhận giáo sư, phó giáo sư năm 2010 ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) . Ảnh: Phạm Thịnh |
Thưa ông, năm 2010, cả nước có thêm 71 giáo sư (GS) và 507 phó giáo sư (PGS). Trong đó, PGS cao tuổi nhất là 75, trẻ nhất 32 tuổi; GS trẻ nhất cũng đã 46 tuổi. Có thể thấy việc trẻ hóa lực lượng GS, PGS chưa có chuyển biến rõ rệt?
GS của ta già quá! Lực lượng được phong danh hiệu GS năm 2010 này thì người trên 50 tuổi chiếm 95%; 50-59 tuổi chiếm 76%; 60 tuổi trở lên chiếm 19%. Với PGS, số người trên 50 tuổi chiếm 56%; trên 60 tuổi chiếm 3,7% và dưới 50 tuổi chỉ chiếm 11%.
| PGS.TS Đỗ Tất Ngọc. |
GS Đinh Tiến Cường - Viện Toán học Jussieu (ĐH Paris 6), được phong GS tại Pháp khi 32 tuổi (năm 2005), vậy, phải chăng tiêu chuẩn phong GS ở nước ta khó hơn nên tuổi đời GS và PGS cũng cao hơn?
Không thể nói tiêu chuẩn của Việt Nam dễ hay khó hơn các nước. Thực tế, ta cũng có giáo sư ở tuổi 35 (năm 2005). Không phải tại cơ chế như nhiều người nói mà có những quy định bắt buộc người trở thành GS, PGS phải cần có thời gian như: để được phong PGS phải là tiến sĩ (TS) được 3 năm, phải chủ trì đề tài nghiên cứu khoa học (NCKH), phải hướng dẫn luận án thạc sĩ và tiến sĩ.
Nhưng tiêu chuẩn của nước ngoài cũng không hề dễ, muốn được phong GS, PGS phải có đề tài đăng trên một tạp chí khoa học uy tín. Do vậy, họ cũng phải thật xuất sắc, có uy tín và cũng cần có thời gian mới đạt được chức danh này.
Vậy để trẻ hóa lực lượng GS, PGS cần những điều kiện gì?
Đây là vấn đề lớn. Câu trả lời là cần đặc cách cho người trẻ. Bộ GD&ĐT và Hội đồng Chức danh Giáo sư nhà nước đang soạn dự thảo quyết định về việc phong GS, PGS để trình Thủ tướng phê duyệt.
Trong đó, sẽ có điều khoản mang tính đặc cách đối với các nhà giáo, nhà khoa học trẻ có những thành tựu khoa học xuất sắc, dù thiếu một số tiêu chuẩn về thâm niên giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu sinh và chủ trì đề tài khoa học - những tiêu chuẩn đòi hỏi phải có thời gian. Đó là các trường hợp có bài báo và công trình khoa học xuất sắc được đăng ở các tạp chí lớn, hoặc được nhận giải thưởng khoa học uy tín của nước ngoài.
| Độ tuổi của GS, PGS qua các năm. |
Một GS vừa được phong danh hiệu này phản ánh chúng ta bỏ lọt người tài bởi có những người rất xứng đáng lại chưa được phong GS, PGS. Ý kiến ông như thế nào?
Đúng là có hiện tượng này. Nhưng chúng ta phải chấp nhận bởi vì có những tiêu chuẩn cứng của việc phong GS, PGS mà người giỏi không đạt được.
Đơn cử trường hợp nhà giáo Nguyễn Khắc Thuần, giảng dạy ở một trường ĐH phía Nam, viết hơn 300 cuốn sách và là nhà sử học uy tín. Tuy nhiên, thầy chưa làm luận án thạc sĩ, tiến sĩ và cũng chưa có công trình NCKH nào. Đó là đối tượng thực tài và rất xứng đáng nhưng đáng tiếc không nằm trong tiêu chuẩn phong GS, PGS.
Ông nghĩ sao khi nhiều người cho rằng việc bỏ phiếu trong hội đồng xét phong GS, PGS còn cảm tính, cục bộ?
Trong cuộc bầu nào cũng có những suy luận như vậy. Ngoài các tiêu chuẩn cứng còn có việc bỏ phiếu kín đánh giá uy tín khoa học, đạo đức… Có thể có những người giỏi, điểm cao, thâm niên dày… nhưng dư luận cho biết có dính đến đạo văn, không trung thực trong khoa học hoặc vi phạm đạo đức nhà giáo… thì khi bỏ phiếu khó tránh khỏi bị loại.
Vì vậy, tiêu chuẩn cứng chỉ là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Trong cuộc sống khó loại trừ việc yêu ghét, nhưng phải qua 3 hội đồng bỏ phiếu cơ sở, ngành, Hội đồng Nhà nước với 2/3 và 3/4 số người bỏ phiếu thì khó có thể nói chuyện yêu, ghét, cục bộ gì.
| Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân trao giấy chứng nhận cho các GS, PGS trong đợt xét phong năm 2010 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám - Hà Nội . Ảnh: NKC |
Nhân nói đội ngũ GS, PGS hiện nay già hay trẻ, có ý kiến phản ánh điều kiện đứng vào đội ngũ này khắt khe ở tiêu chí mang tính thâm niên, kiểu “sống lâu lên lão làng”, chứ không phải thiên về cống hiến trong khoa học?
Không đúng. Nếu vậy, sẽ phải mất mười mấy năm để trở thành PGS, chứ không phải 6 năm như quy định hiện hành; hoặc muốn thành GS thì phải mất mấy chục năm chứ không phải chục năm. Nếu nhà giáo có tài năng và có quá trình phấn đấu tốt sẽ có thể trở thành tiến sĩ ở tuổi 28; PGS ở tuổi 31-32 và GS ở tầm 35 tuổi.
Trong số 9.000 GS, PGS của Việt Nam, có bao nhiêu phần trăm làm công tác quản lý thay vì giảng dạy và nghiên cứu khoa học?
Không thể thống kê được bởi con số đó luôn biến động. Một người hôm nay là nhà giáo, có thể mai đã lên làm thứ trưởng của một ngành. Riêng năm nay, trong tổng số 578 người được phong GS, PGS có 420 người đang giảng dạy tại trường ĐH (chiếm 72,6%); 158 người thuộc các viện nghiên cứu (chiếm 27,4%).
Đội ngũ GS, PGS lên tới 9.000 người có thể xem là hùng hậu? Thành tựu của nền khoa học có tỷ lệ thuận với con số này, thưa ông?
9.000 GS, PGS mà trong đó lại có tới một nửa nghỉ hưu hay đã mất so với hơn 85 triệu dân không phải là cao. Trong điều kiện hiện nay không thể đòi hỏi nền khoa học của Việt Nam cao như các nước phát triển. Tuy nhiên, nếu không có đội ngũ trí thức, trong đó có các GS, PGS thì làm sao kinh tế, xã hội, khoa học Việt Nam thời gian qua lại có những bước tiến lớn như thế? Nếu không có hệ thống trường chuyên thì sao có được những tài năng như Ngô Bảo Châu?
Cảm ơn ông.
Hồ Thu thực hiện (Tiền phong)