Đời sống văn học nghệ thuật (VHNT) những ngày này nóng nhất là việc xét tặng giải thưởng cấp Nhà nước. Không ít chuyện “lình xình” ầm ĩ trên báo chí liên quan đến việc xét giải, điển hình như chuyện bốn nhạc sĩ không có tên trong đề cử đi kiện Hội Nhạc sĩ hay hai nhà biên kịch trẻ của Hãng phim tài liệu có kiến nghị về việc xét tặng giải thưởng cho đạo diễn Nguyễn Thước. Nhà phê bình Ngô Thảo đã có cuộc trao đổi về nguyên nhân sâu xa của những vụ việc này.
 Nhà phê bình Ngô Thảo. |
- Thưa ông, với tư cách nguyên là Phó tổng thư ký Hội Nghệ sĩ sân khấu (SK), từng ngồi ghế Hội đồng chuyên ngành SK xét tặng giải thưởng Nhà nước và giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên, cùng với những quan sát của cá nhân ông qua các đợt trao tặng giải thưởng đã qua, điều ông quan tâm nhất trong việc xét tặng giải thưởng là gì?
- Đóng góp của văn nghệ là rất to lớn. Tuy nhiên, hệ thống giải thưởng này ra đời muộn đã phát sinh một số vấn đề. Đầu tiên, đó là sự tích lũy số lượng lớn về tác giả và tác phẩm qua mấy chục năm dẫn đến việc các hội đồng xét giải không tránh khỏi vấn đề thứ tự, lớp lang về thế hệ. Nên mới có chuyện, đến nay, giải thưởng Hồ Chí Minh dành cho tác giả thời chống Mỹ mới chỉ có duy nhất Lưu Quang Vũ nhờ sự kiên trì và thống nhất của Hội SK, trong khi các lĩnh vực khác còn có nhiều người theo tôi là rất xứng đáng với giải thưởng này. Vấn đề nữa là hình thái tổ chức của các lực lượng VHNT đã thay đổi, đặc biệt từ giai đoạn đổi mới (1986) đến nay, nhưng các tiêu chí chấm giải và phong tặng danh hiệu nghệ sĩ vẫn căn cứ vào những đơn vị hành chính thời bao cấp, không bao quát hết những người tham gia sáng tạo VHNT dẫn đến tình trạng bất hợp lý như: các vở múa được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh nhưng các vở diễn SK thì lại không được xét giải; các đạo diễn điện ảnh, biên đạo múa được xét tặng giải thưởng còn các đạo diễn SK thì không. Cũng trong SK, họa sĩ, đạo diễn được phong danh hiệu NSƯT, NSND nhưng nhạc sĩ lại không… Đấy là những “vết gợn” về tiêu chí khiến cho không ít người làm nghề cảm thấy chưa công bằng trong đánh giá lao động và đóng góp nghệ thuật của họ. Cho nên lần xét tặng giải thưởng này có một số thắc mắc, đơn từ cũng là xuất phát từ những bất cập đó.
- Về việc “định lượng” tác phẩm VHNT để trao giải thưởng, tiêu chí có đề cập đến việc nó phải có tác động xã hội lớn. Vậy theo ông, tác động xã hội của tác phẩm được hiểu như thế nào?
- Tôi cho rằng số lượng tác phẩm không đồng nhất với tác động xã hội. Ví dụ có nhạc sĩ sáng tác rất nhiều nhưng họ không có những tác phẩm thực sự nổi bật, đi vào đời sống, trong khi có người viết ít nhưng bài hát của họ lại được quần chúng yêu mến. Cũng không nên đồng nhất công chúng số đông với tác động xã hội, không thể cho rằng một ca sĩ thị trường có lượng fan đông đảo thì có tác động xã hội lớn hơn các ca sĩ hát nhạc đỏ, nhạc cách mạng. Và một điều này tiện đây tôi xin nói luôn, đang có một sự chồng chéo trong trao giải thưởng. Có một số nhà nghiên cứu vừa được xét giải bên khoa học lại vừa được xét giải bên nghệ thuật cũng với từng ấy tác phẩm. Trong quy chế không nói rõ là được giải thưởng Nhà nước rồi thì không trao giải thưởng Hồ Chí Minh nữa. Cho nên mới có trường hợp cũng với từng ấy tác phẩm, tác giả đã được nhận giải thưởng Nhà nước rồi nhưng lần xét giải sau lại được trao giải thưởng Hồ Chí Minh.
- Theo quan sát của ông, số lượng người làm nghệ thuật xứng đáng được trao giải nhưng bị “bỏ sót” trong hai mùa giải vừa qua có nhiều không?
- Cái này nói chung chung thì rất khó. Như đã nói, quy chế giải thưởng không theo kịp sự phát triển của nghệ thuật nên một số nghệ sĩ, đặc biệt trong SK xã hội hóa, họ hoạt động nhiều, hiệu quả tốt mà vẫn không được xét tặng giải thưởng, danh hiệu.
- Về phía các hội đồng xét giải, ông thấy có điều gì cần phải bàn?
- Trong VHNT, để trở thành một nghệ sĩ tên tuổi là một quá trình dài, là cả một đời người. Đánh giá đóng góp của cả một đời người không phải chuyện dễ dàng. Trong khi đó, người xét giải thưởng đa phần là quan chức Nhà nước mà không phải ai cũng xuất thân từ ngành văn hóa. Mà ngay cả nếu họ làm nghệ thuật đi nữa thì mỗi người cũng chỉ hoạt động trong một ngành hẹp. Sự thật là những người có thẩm quyền không phải lúc nào cũng có quá trình theo dõi, chuyên sâu về văn hóa, nhưng họ lại là những người có quyền quyết định giải thưởng. Ngay cả trong các hội đồng cơ sở của các hội nghề nghiệp lại đa số là người trẻ. Họ có thể giỏi về chuyên môn nhưng sự bao quát thì còn hạn chế. Cho nên, để tránh những sai sót, cãi vã, thiệt thòi, rất cần một bộ phận chuyên trách về giải thưởng, bao gồm những người có chuyên môn, có uy tín để định giá các tác phẩm VHNT một cách chính xác.
- Xin cảm ơn ông!
Hội Quân (thực hiện)
SK&ĐS