Hội chứng trẻ bị lắc là dạng nặng của chấn thương đầu và não gây ra bởi việc rung lắc mạnh ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ.
Bế xốc trẻ trong tư thế đứng và không giữ cố định cổ, để cổ di chuyển theo hướng trước sau có thể dẫn đến hội chứng rung lắc ở trẻ. Hoặc, khi bế trẻ mà rung lắc mạnh với cường độ cao hoặc dừng hay va chạm đột ngột. Hội chứng này thường xảy ra ở trẻ dưới hai tuổi, nhưng cũng có thể xảy ra ở trẻ năm tuổi.
Trẻ sơ sinh có kích thước đầu lớn và nặng khoảng 1/4 so với toàn bộ cơ thể. Trong đầu trẻ có những khoảng trống giữa não và xương sọ cho phép não tiếp tục phát triển. Não của trẻ mềm, màng não mỏng. Các cơ và dây chằng vùng cổ còn yếu và chưa phát triển nên trẻ chưa thể chịu đựng được sức nặng của đầu. Khi bị rung lắc, xương sọ mềm và dẻo của trẻ không chịu được những lực này, sẽ chuyền lực tới não và gây ra sự va đập trở lại tới xương sọ, làm dập não, tăng áp lực, phù và chảy máu não. Các tĩnh mạch lớn dọc theo phía ngoài não cũng rất mỏng manh và dễ rách, nên dễ gây chảy máu, máu tụ dưới màng cứng, ngoài màng cứng, dưới mạng nhện, tăng áp lực nội sọ.
 |
| Ảnh minh họa: Gettyimages.com |
Theo TS-BS Nguyễn Công Nghĩa, BV Phụ sản Hà Nội, rung lắc mạnh có thể gây ra những tổn thương não. Nhiều tổn thương xảy ra ngay sau khi trẻ chỉ bị rung lắc khoảng năm giây. Những tổn thương này có thể là vĩnh viễn nhưng không thể thấy được từ bên ngoài. Nhiều trường hợp tổn thương trong não nhẹ rất khó phát hiện. Có tổn thương biểu hiện ở mắt, do chảy máu võng mạc, có thể gây nên giảm thị lực hoặc mù. Các chấn thương khác có thể gặp ở cổ, cột sống hoặc xương sườn.
Những tổn thương lâu dài bao gồm chậm phát triển trí tuệ, thị lực kém, rối loạn hành vi nói và nghe, động kinh, tổn thương kỹ năng định hướng và nhận thức, cũng có thể dẫn đến tử vong. Nhiều tổn thương lâu dài chỉ được phát hiện khi trẻ đã lớn, trên sáu tuổi.
Chính vì vậy, các bậc cha mẹ phải chú ý những thay đổi ở trẻ như: trẻ bị kích thích mạnh, thay đổi hành vi thông thường, không tiếp xúc; đờ đẫn, lơ mơ, hoặc ngủ mê mệt, trương lực cơ giảm; da xanh tái, nhìn thấy rõ nhất vùng trán; ăn, bú khó, khó nuốt hoặc nôn không có lý do rõ ràng; khó thở, ngừng thở hoặc co giật; những dấu hiệu chấn thương cổ (sưng nề, cứng cổ, ngoẹo về một bên, khó quay).
Khi có những bất thường nêu trên, phụ huynh đừng cố đưa trẻ đến bệnh viện bằng các phương tiện thông thường mà hãy gọi cấp cứu (115). Đừng bế xốc trẻ lên hay cố gắng lắc thêm với hy vọng làm trẻ tỉnh lại. Lúc này không nên cho trẻ ăn. Nếu trẻ ngừng thở, hãy hô hấp nhân tạo trước khi có cấp cứu hỗ trợ. Nếu trẻ nôn và không có nghi ngờ chấn thương cổ, hãy xoay đầu trẻ nhẹ nhàng về một phía để tránh sặc và ngưng thở. Nếu có nghi ngờ chấn thương cổ, tránh xoay trở trẻ và bảo vệ cẩn thận vùng cổ.
Nguyên nhân của hầu hết các trường hợp là khi đứa trẻ khóc liên tục, không dỗ được khiến cha mẹ hoặc người chăm sóc nỗ lực làm cho đứa trẻ ngừng khóc hoặc những người này trong tình trạng bực bội, mất kiên nhẫn và kiểm soát. Những nỗ lực này được thể hiện bằng cách rung lắc trẻ với cường độ cao hoặc có hành vi mạnh tay hơn với trẻ. Hiện tượng này khá phổ biến, không cố ý và không hề chủ tâm gây nguy hiểm cho trẻ.
BS Nghĩa khuyến cáo, người lớn đừng bao giờ lắc trẻ, kể cả khi vui đùa hay giận dữ. Khi di chuyển trẻ, phải giữ cổ ở tư thế tương đối cố định. Một đứa trẻ khóc trong hai - ba giờ là chuyện có thể xảy ra, cha mẹ hay người chăm sóc phải tìm hiểu nguyên nhân thay vì cố rung lắc cho trẻ nín. Hãy xem các dấu hiệu bất thường khác về cách trẻ thở, nhiệt độ cơ thể. Nếu không có bất kỳ điều gì đặc biệt, bạn có thể yên tâm là đôi khi đứa trẻ khóc không có nguyên nhân và khóc cũng không gây nguy hiểm gì cho trẻ. Khi bạn cảm thấy hết cách và trở nên khó chịu, hãy để đứa trẻ một mình an toàn trong cũi, bỏ ra ngoài và quay lại kiểm tra mỗi 5 – 10 phút/lần.