| |
Bóng đá đội đầu gây chấn thương não. Theo một nghiên cứu ở Na Uy từ 1992, một phần ba cầu thủ mắc chứng teo não (óc tóp lại hoặc thoái hoá), 81% bị suy giảm độ tập trung nhận thức và trí nhớ. Đánh đầu nhiều nguy cơ càng cao.
Nghiên cứu ở Hà Lan năm 1998 trên các cầu thủ nhà nghề cho thấy khả năng nhớ và nhìn suy giảm theo số lần đội đầu, tổn hại do chấn thương não bộ.
Kỳ diệu giữa hai tai người
Khoảng 500 triệu năm trước, cấu trúc não xuất hiện ở loài bò sát. Đó là não sau (não bò sát), với chức năng cơ bản gồm việc hô hấp, điều hoà nhịp tim, giữ cân bằng… và khả năng đào lỗ. 250 triệu năm sau đó, não giữa (hệ thống rìa) xuất hiện gồm vùng hải mã và tiểu não với các chức năng phức tạp hơn (cảm xúc, tình dục và chiến đấu). Vùng mới nhất là não trước (chủ yếu là vỏ não) hình thành khoảng 200 triệu năm trước. Não người với các cuộn uốn lượn của vỏ não là thành tựu kỳ diệu nhất trong sự tiến hoá của muôn loài.
Sự thông minh ở loài có vú tuỳ thuộc vào tỷ lệ não/cơ thể. Cá voi nặng 60 tấn, não 6kg, tỷ lệ so với cả cơ thể là 0,01%, sư tử 0,01%, chuột 1,5% và người 1,9%. Não của hominid tiến hoá từ 400g đến khoảng 1.400g trong 3 – 4 triệu năm. Nhờ tiến hoá, con người ngày nay có sự thông minh với bộ não phức tạp. Vì sao não người phức tạp đến thế? Vì sao chúng ta nói được? Vì sao thông minh vậy?... Các nhà khoa học còn bối rối. Rồi ra con người sẽ trả lời được.
Não của Einstein, thuyết tương đối và nỗi đam mê
Ngày 18.4.1955, Albert Einstein qua đời ở tuổi 76. Bác sĩ S. Harvey thuộc bệnh viện Princeton khám nghiệm tử thi đã lấy và cất giữ bộ não. Cắt não thành nhiều mảnh, thỉnh thoảng Harvey gởi mẫu não cho các nhà nghiên cứu, đi đâu luôn mang theo hai cái lọ đựng não. Năm 1998, Harvey giao tài sản quý báu này cho đại học y khoa Princeton.
|
Dáng thời gian. Bằng hình tượng Dáng thời gian, Salvador Dali minh hoạ thuyết tương đối của Einstein: thời gian tương đối chớ không cứng nhắc. Bức điêu khắc Dáng thời gian (Profile of time) gồm chiếc đồng hồ chảy mềm vắt qua hai nhánh của một thân cây, biến thành một dáng người, nhấn mạnh mối liên hệ thường hằng của con người và thời gian. Sự mềm nhão của đồng hồ tượng trưng cho tính chất tâm lý của thời gian, có thể đổi thay qua cảm nhận của con người, tốc độ tuỳ thuộc mỗi cá nhân. Bộ não của bậc thầy siêu thực Salvador Dali bắt nhịp được bộ não của cha đẻ thuyết tương đối. |
Einstein xây dựng thuyết tương đối và mê nhạc nhờ bộ não khác thường. Não vĩ nhân chỉ cân nặng 1.230g so với nặng trung bình 1.300 – 1.400g. Các thuỳ đỉnh (chịu trách nhiệm về toán học, thị giác và nhận biết không gian) thì nở rộng 15% so với não thường. Có nhiều tế bào đệm hơn là các nơron, chứng tỏ các tế bào thần kinh cần nhiều năng lượng và não suy tư tốt. Có cấu trúc lồi lên ở vỏ não vận động và ở vùng chơi nhạc.
Cấu trúc khác thường các khúc cuộn và các rãnh ở vùng đỉnh hai bên ứng với khả năng vượt trội: Einstein suy nghĩ theo các hình ảnh và cảm xúc hơn là bằng ngôn từ. Thiên bẩm suy tư tổng hợp có thể phát xuất từ cấu trúc khác thường của vỏ não thuỳ đỉnh. Vùng số 9 của thuỳ trán mỏng hơn ở não bình thường, nhưng độ đậm đặc nơron thì nhiều hơn: não ông chất chứa nhiều nơron.
Hiểu não hơn, rõ bệnh hơn
Cái nhìn khác xưa. Hơn một thế kỷ qua, người ta đoan quyết là não không thể tự sửa chữa từ khi sinh ra, số tế bào não không tăng thêm nữa. Chỉ mới 20 năm trở lại đây, người ta thấy có sự sinh thần kinh: sự tạo ra nơron mới, mạnh nhất vùng hải mã sâu trong não. Thúc đẩy được sự sinh thần kinh thì có thể cải thiện điều trị nhiều bệnh: Alzheimer, động kinh, đột quỵ và tổn hại não do chấn thương…
Hiểu thêm. Tự kỷ là một bệnh lý nặng của sự phát triển ở trẻ em thể hiện qua các khó khăn trong giao tiếp xã hội. Máy rà RMI giúp định vị chức năng nhận biết tiếng nói nằm ở vỏ não (vùng của tiếng nói) dọc theo rãnh thái dương trên. Trẻ bệnh thiếu sự kích hoạt vùng này. Máy RMI chức năng cũng phát hiện có sự bất hoạt của vùng vỏ não đặc hiệu nhận ra khuôn mặt. Biết được các khiếm khuyết này hứa hẹn xây dựng chiến lược tập lại khả năng nhận biết giọng nói và gương mặt.
Theo WHO, khoảng 50 triệu người ở châu Âu mắc một hoặc nhiều bệnh thần kinh. Tỷ lệ đang gia tăng, phỏng định có thêm 20% trong những năm tới. Gần 4,8 triệu người bị mất trí, 2,6 triệu bị động kinh, 1,2 triệu mắc Parkinson và 1 triệu người đột quỵ.
Âm nhạc và bộ óc
| |
Tuyên ngôn độc lập và thuyết tương đối. Khi Thomas Jefferson soạn bản Tuyên ngôn độc lập của Hoa Kỳ, lúc nào không tìm ra từ phù hợp ông ta tìm đến vĩ cầm. Âm nhạc moi chữ từ não đưa lên trang giấy. Thầy giáo cho cậu bé Einstein thôi học vì quá ngu. Ba mẹ không nghĩ vậy. Ông bà mua cho Albert một cây vĩ cầm, từ đó cậu say mê chơi đàn, yêu Mozart và Bach nhất. Einstein nói ông khôn ra nhờ âm nhạc.
Giúp làm lành bộ óc bị chấn thương. Âm nhạc trị bệnh đi một bước xa trong 15 năm qua. Nằm cùng luồng hoạt động của não kiểm soát vận động, âm nhạc có thể cải thiện các cử động của bệnh nhân đột quỵ hay Parkinson và hứa hẹn giúp phục hồi nhiều xáo trộn thần kinh. Có các phương tiện rà não đặc biệt như máy cộng hưởng từ fMRI, chẳng những cho hình mà còn thấy bộ óc đang làm việc.
Nhạc là thức ăn của tư duy. Cơ thể đáp ứng tốt với âm nhạc vì các chức năng trong cơ thể đều theo nhịp điệu. Tim có nhịp, thở theo nhịp. Nhạc cổ điển làm nhịp tim và mạch nhảy thong thả lại. Nhạc barốc làm giảm huyết áp, làm tăng khả năng học hỏi, cơ thể thảnh thơi, đầu óc dễ tập trung hơn. Một số loại nhạc khác có tác động ngược lại. Một chút nhạc cùng với thể dục làm tốt não. Âm nhạc phối hợp với thể dục có thể tăng cường sự nhận thức của não.
Con người ngu hơn hay khôn hơn?
Nicolas Carr cho là internet làm rối con người, “Trên mạng, não chúng ta không có khả năng kết nối các nơron mạnh mẽ và rộng khắp cho sự suy nghĩ sâu thẳm và độc đáo. Chúng ta trở nên nông cạn hơn”. Clay Shirky lại thấy mạng làm khôn ngoan hơn, cần đầu tư lớn lao để đào tạo trẻ con, cần một loại ngôn ngữ mới cho thời đại.
Tạp chí Science News (19.10.2009) đưa tin, các nhà khoa học đại học San Francisco, California thấy dùng internet có thể gia tăng chức năng của não cùng sự nhận thức ở người trung niên và lớn tuổi. Đây là công trình đầu tiên về loại này. Lướt Google làm hoạt động não mạnh lên ở võ não trán trước, vùng trách nhiệm khả năng chú ý chọn lọc và phân tích. Bộ não vốn phức tạp, kỹ thuật càng phức tạp. Kỹ thuật là một phần của đời sống. Cần hiểu và dùng sao cho cuộc sống phong phú.
Phải biết thương não. Ăn lành bổ não, ngủ đủ khoẻ não, thể dục nuôi não, âm nhạc dưỡng não.
GS.BS Nguyễn Chấn Hùng SGTT