Kỳ 2: Từ báo cáo của các giám mục Pháp
Cuối năm 1930 ấy, như thường lệ giám mục Hà Nội Gendreau báo cáo về Hội Thừa sai Ba Lê (1), cơ quan chủ quản của các linh mục truyền giáo Pháp ở Đông Dương, đồng thời cũng là chủ quản của giáo hội Công giáo tại Đông Dương lúc đó thuộc Pháp (2). Và lần này là một báo cáo hết sức đặc biệt.
| Bà Nguyễn Thị Thúc, con gái ông Nguyễn Khắc Nhu, lãnh tụ VNQDĐ, bên tượng đài khắc bài thơ của Louis Aragon - Ảnh: Linh Nhi |
“Tín hiệu cách mạng”
Từ góc nhìn người Pháp của mình, giám mục Gendreau viết về cuộc khởi nghĩa này như sau:
“... Đầu năm 1930 này, nhiều biến cố nghiêm trọng đã xảy ra làm rối loạn yên bình mà Đông Dương và xứ Bắc kỳ nói riêng đang hưởng, bất chấp những xúi giục trong bóng tối của một đảng tự nhận là quốc gia song lại rất gần gũi với Đệ tam quốc tế. Đêm 9 rạng 10-2 các phần tử tiên phong của đảng gây rối này câu kết với một bộ phận lính tập bản xứ bị rù quến theo chúng, tìm cách đột chiếm doanh trại Yên Bái và tàn sát dã man các sĩ quan, hạ sĩ quan người Pháp của doanh trại. Hầu như cùng lúc chúng ném bom ở Hà Nội, gây loạn tại nhiều tỉnh Bắc kỳ. Cuộc tấn công này, trong đầu óc bọn khởi xướng, nhằm phát đi tín hiệu của một phong trào cách mạng rộng rãi. May thay, âm mưu này đã bị xóa sổ từ trong trứng nước, bọn thủ phạm chủ chốt bị trừng trị đích đáng. 17 tên trong bọn chúng đã phải trả giá bằng cái đầu của chúng cho sai phạm điên rồ của chúng. Ngoài ra, gần 200 tên phản loạn khác đã bị áp tải đến Côn Đảo”.
Giám mục Ramond của địa phận Hưng Hóa năm ấy cũng hốt hoảng báo cáo như sau:
“Những vụ xuất đầu lộ diện đầu tiên của cộng sản. Trong đêm 9 rạng 10-2, bọn cộng sản tấn công trại Yên Bái, đồn vệ binh bản xứ tỉnh Hưng Hóa và phủ Lâm Thao của quan lại sở tại. Khoảng 1 giờ sáng, thừa sai Méchet, nhà cách đồn trăm thước, nghe một tiếng ầm, rồi nhiều tiếng nổ khác đều đặn hơn đã đánh thức thừa sai tỉnh ngủ hẳn. Từ nhà mình, thừa sai Méchet nghe những kẻ cuồng kích đó tìm cách rù quến bọn lính tập rằng vào giờ đó, trên cả nước An Nam binh sĩ nổi dậy, giết mọi người Pháp mà chúng không còn muốn thấy có mặt ở đất nước này nữa... Khoảng 5 giờ sáng, từ pháo đài, các lính tập trung thành phản công, cuối cùng đã đánh bật bọn phản loạn ra khỏi doanh trại, và cả lá cờ cách mạng nửa đỏ, nửa vàng bị tháo xuống, lá cờ Pháp lại phất phới trên đỉnh dinh thự... Rõ ràng là các cuộc tấn kích này đã được chuẩn bị trước. Diễn ra cùng ngày, các vụ này cho thấy tinh thần bọn chúng ra sao. Điều gì sẽ xảy ra cho những người anh em đồng đạo của chúng ta?” (3).
“Gieo gió gặt bão”
Từ Phát Diệm, tương đối xa các nơi binh biến, giám mục phó De Cooman bình tĩnh hơn trong báo cáo của mình (4). Ông đi vào chiều sâu của vấn đề:
“Các rối loạn diễn ra ở Bắc kỳ trong năm qua đã thu hút sự chú ý của cánh nhà báo; họ ra công tìm kiếm các nguyên nhân. Song các nguyên nhân này thì phức tạp đến mức khó có thể nhận định chính xác; mặt khác, việc nhận định này không trong khuôn khổ của báo cáo này.
Dẫu sao thì trong số các nguyên nhân gây rối loạn, phải kể đến một nguyên nhân có liên quan trực tiếp đến công việc truyền giáo ở Bắc kỳ, đồng thời đã gây ảnh hưởng không thể chối cãi nơi các biến cố đó. Đó là nền giáo dục công tại Bắc kỳ. Một ký giả ở Hà Nội, tên J.de Monty, đã nhận xét nền giáo dục đó như sau, có phần nghiêm khắc, trên tờ La Volonté Indochinoise số ra ngày 8-7-1930: Do các quan cai trị của chúng ta cứ tham vọng mở thêm nhiều trường học, nên khi chính sách này được thực thi ngày càng mạnh hơn, chúng ta sẽ sớm muộn đạt được kết quả là trong mỗi làng mạc, thậm chí mỗi ấp nghèo hèn nhất, những hang ổ kịch liệt tuyên truyền sự căm thù nước Pháp, cùng các thuyết lý cách mạng lật đổ nhất. Bất cứ ai đầu óc tỉnh táo đều không thể nào hiểu được nền giáo dục đó, trừ phi (nghĩ rằng) các vị lãnh đạo của chúng ta đã nhận được lệnh giúp cho bọn cộng sản Mạc - Tư - Khoa giành được thắng lợi”.
Nguồn gốc sâu xa của cuộc khởi nghĩa Yên Bái, trong nhận thức của giám mục De Cooman, chính là nền giáo dục của chính mẫu quốc Pháp tại Đông Dương:
“Hãy bàn về phương pháp giáo dục đó, mà một nhà phê bình không màng gì đến vấn đề tôn giáo (như J. de Monty) đã phải đưa ra nhận xét đanh thép ấy. Nhà trường tiểu học “nhà nước” ở Bắc kỳ là một sự lai tạp giữa nhà trường Hán - Nôm của An Nam cũ và nhà trường thế tục nhập cảng từ Pháp. Chính phủ (bảo hộ) đã duy trì trong nhà trường tiểu học một vị trí chính thức cho nền tín ngưỡng cổ truyền của người An Nam; song lại cấm chỉ việc giảng đạo Công giáo. Ngay tại những tỉnh như Ninh Bình, nơi mà 1/5 dân số là người theo Công giáo, chương trình giáo dục này cũng được duy trì nghiêm nhặt; và người ta đã chứng kiến việc áp đặt loại nhà trường đó tại những xã toàn tòng của người Công giáo! Chưa hết, người ta còn đã tiêm nhiễm vào nhà trường đó các nguyên tắc cơ bản của nhà trường thế tục ở Pháp: ca tụng cuộc cách mạng (Pháp), Voltaire... Đọc kỹ chương trình và sách huấn luyện các giáo viên trường công sẽ thấy rõ ngay! Không ngạc nhiên khi thấy các lý thuyết ác độc kia đã lại tìm thấy được một mảnh đất đã được dọn sẵn để mà nẩy mầm và phát triển ngay trong lòng đội ngũ giáo chức trường công. Gieo gió thì gặt bão thôi! Tất cả những ưu đãi của nhà nước đều dồn cho trường công!”.
Cuộc khởi nghĩa Yên Bái, theo giám mục De Cooman, chính là cái quả nền giáo dục thế tục, phi Công giáo. Cứ như thể trong môi trường toàn tòng, phi thế tục hóa, sẽ không bao giờ có những cuộc khởi nghĩa Yên Bái hay gì gì khác!
-----
(1) Hội Thừa sai Ba Lê: Missions Etrangeres de Paris là tên của một tu hội được thành lập năm 1653 ở Paris, chuyên đảm trách việc rao giảng đạo Công giáo trên thế giới.
(2) Mãi đến năm 1960, với việc thành lập hàng giáo phẩm Việt Nam, giáo hội Công giáo tại Việt Nam mới thôi thuộc Hội Thừa sai Ba Lê.
(3) Rapport n ° 1346, Année 1930, Rédacteur: Ramond.
(4) Rapport n ° 1358, Rédacteur: Cooman, Phatdiem, Année: 1930.(TONKIN MARITIME).
DANH ĐỨC (Tuổi trẻ)
________________________
Khởi nghĩa Yên Bái đã trở thành đỉnh điểm trỗi dậy lòng yêu nước của cả một thế hệ thanh niên trong và ngoài nước Việt.
Kỳ cuối: Thế hệ khởi nghĩa Yên Bái