"Cẩu thả" nguyên tử

Khi tập đoàn Pháp Areva và tập đoàn Siemens của Đức cùng nhau chào mời công ty điện lực Phần Lan TVO một nhà máy điện nguyên tử thế hệ thứ ba theo hình thức chìa khóa trao tay với giá 3 tỷ euro, hầu như chẳng hề một ai nghĩ đến chuyện thất bại.

Lò phản ứng được xây trên đảo Olkiluoto của Phần Lan là lò phản ứng đầu tiên của thế hệ thứ ba: lò phản ứng nước áp lực châu Âu (European Pressurized Water Reactor – EPR). Lò phản ứng có công suất lớn nhất thế giới này có thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu điện năng cho một thành phố triệu dân.

Thế nhưng, hiện TVO và các công ty Areva/Siemens đang tranh cãi kịch liệt trước tòa án. Chi phí tăng cao, thời điểm hoàn thành phải lùi lại nhiều năm. Nhưng đặc biệt là những người chỉ trích hiện đang cáo buộc hai tập đoàn đang xây dựng một cách rất cẩu thả. Bê tông rỗ, thép có vết nứt, nhiều cấu trúc táo bạo đến mức các chuyên gia của cơ quan giám sát nguyên tử Phần Lan phải rùng mình.

Theo dự tính ban đầu, nhà máy điện lẽ ra đã bắt đầu hoạt động vào mùa xuân vừa rồi. Bây giờ phải chờ mãi đến năm 2012. Và ngoài ra phải tiêu tốn thêm ít nhất là 2,3 tỷ euro so với tính toán ban đầu.

Vào đầu năm nay, Areva đã đưa đơn kiện TVO ra tòa và yêu cầu đền bù thiệt hại 1 tỷ euro với lý do cho rằng TVO đã cần quá nhiều thời gian cho các văn kiện cần thiết. Về phần mình, TVO cũng phản pháo bằng cách kiện ngược lại và yêu cầu chi trả 2,4 tỷ euro đền bù cho thiệt hại do thời hạn hoàn thành chậm trễ gây ra.

Lò EPR này là lò phản ứng đầu tiên của thế hệ thứ ba, cỗ máy nguyên tử hiện đại nhất của thế giới, một sản phẩm lai tạo từ các phát triển lò hạt nhân Pháp và Đức. Nhưng thường sản phẩm lai thì lại phức tạp: Từ lúc bắt đầu cho đến hiện giờ đã có trên 3000 lỗi trong xây dựng. Và câu hỏi quan trọng nhất vẫn còn chưa được trả lời là câu hỏi về hệ thống điều khiển tự động của lò phản ứng.

Trong tháng 12 vừa qua, tổng giám đốc của cơ quan giám sát đã gửi một bức thư phản đối đến nữ giám đốc của Areva. Ông không nhận thấy có "tiến bộ thật sự" trong "thiết kế các hệ thống kiểm soát" và cho rằng "các lỗi thiết kế đã không được sửa chữa". Hồi giữa năm nay cơ quan giám sát hạt nhân Anh cũng đã phàn nàn về thiết kế hệ thống điều khiển của Avera. Vì thế nên nhiều chuyên gia cho rằng trong vòng 8 năm tới đây Avera sẽ không xây dựng được một lò phản ứng EPR nào trong Liên hiệp Anh.

Khoảng 4300 công nhân từ 60 nước và 700 doanh nghiệp phụ trợ hiện đang có mặt trên công trình xây dựng. Rất ít doanh nghiệp trong số đó đã có kinh nghiệm trong kỹ thuật lò phản ứng hạt nhân. Nhiều công nhân đang làm việc như thể họ đang xây một nhà để xe cho tư nhân. Nhiều bảng với dòng chữ "Xin đừng tiểu tiện vào đồ vật" bằng 4 thứ tiếng được treo trên công trường xây dựng.

Trong thế giới Phương Tây, ngoài Phần Lan hiện chỉ có một lò phần ứng đang được xây dựng: tại Flamanville trong vùng Normandie – và ở đấy người Pháp cũng đang phải đối đầu với những vấn đề tương tự như ở Phần Lan.

Trong năm vừa qua, lần đầu tiên kể từ khi kỷ nguyên nguyên tử bắt đầu, không có đến một lò phản ứng mới đi vào hoạt động. Theo báo cáo tình trạng trên thế giới của ngành công nghiệp nguyên tử (World Nuclear Industry Status Report), tuy hiện đang có 52 lò phản ứng "đang được xây dựng" – nhưng 13 lò trong số đó đã được xây dựng từ hơn 20 năm nay. Và ở 24 lò phản ứng khác còn chưa rõ ngay trên lý thuyết là bao giờ chúng có thể khởi động được.

Thêm vào đó, có 36 lò phản ứng mới đang được xây dựng tại Trung Quốc, Ấn Độ, Nga và Hàn Quốc. "Tôi tối cả mắt khi nghĩ rằng hiện đang có 16 lò phản ứng đang được xây dựng cùng lúc ở Trung Quốc và người ta chỉ nghe rằng không có vấn đề gì cả" - Mycle Schneider, nhà phê bình, chuyên gia về nguyên tử từ Paris - cho biết.

Tại Mỹ, chính phủ Bush trước đây đã hạ thấp rào cản cho việc xây dựng lò phản ứng hạt nhân mới. Thêm vào đó, năm 2007 chính phủ cũng đứng ra bảo đảm khoản tiền cho vay trên 20 tỷ USD. Thế nhưng phía công nghiệp đã từ chối. Từ hơn 30 năm nay họ đã không xây một lò phản ứng mới nào cả.

Hiện nay, điện nguyên tử chỉ rẻ tiền khi các lò phản ứng cũ được phép kéo dài thời hạn hoạt động và chính phủ phải đích thân giải quyết vấn đề phế liệu phóng xạ. Hiện vẫn còn chưa có lời giải đáp cho câu hỏi này. "Hoàn toàn chưa có kinh nghiệm với những lò phản ứng hoạt động lâu hơn 40 năm" - chuyên gia Schnneider nói.

"Thật ra thì ngoại trừ lò phản ứng người ta đều có thể thay thế và làm mới tất cả" - phát ngôn viên của Arave, Christian Wilson, cho biết. "Về mặt kỹ thuật, 60 năm là có thể."

Nhưng thật ra, liệu người ta có thể tin ngành năng lượng có khả năng hiện đại hóa hay không khi có nhiều lỗi xuất hiện ngay trong lúc xây một lò phản ứng mới? Các cơ quan giám sát nguyên tử cho rằng thiếu kinh nghiệm là một trong những nguyên nhân cho loạt sự cố này. Và vấn đề này sẽ càng trầm trọng hơn trong tương lai. Trong thời gian sắp tới, 40% nhân viên trong các nhà máy điện hạt nhân ở Mỹ sẽ về hưu. Trong vòng 10 năm tới đây, ngành điện nguyên tử ở Mỹ sẽ cần đến 26.000 nhân viên mới – ngay cả khi họ không xây thêm lò phản ứng. Nhưng trong năm 2008 chỉ có 841 kỹ sư nguyên tử đã tốt nghiệp đại học tại Mỹ.

Tình trạng tại Đức còn tồi tệ hơn. Từ 1998 đến 2002 chỉ có 2 sinh viên tốt nghiệp chuyên ngành kỹ thuật nguyên tử. Vì thế mà tập đoàn Arave vừa thành lập một khóa đào tạo bổ sung về kỹ thuật nguyên tử tại thành phố Karlsruhe thuộc Đức. Các sinh viên này được Areva tài trợ và bảo đảm sẽ có việc làm ngay sau khi tốt nghiệp.

Tuy vậy, kỹ sư Jean-Pierre Mouroux của Areva vẫn tin tưởng vào sự trở lại của những lò phản ứng hạt nhân: "Chúng tôi sẽ xây lò phản ứng ở khắp nơi trên thế giới". Nếu máy móc đắt tiền hơn và công cuộc xây dựng kéo dài hơn thì lò EPR cần phải được phép hoạt động đến 60 năm.

Phan Ba (dịch từ Der Spiegel)Tuần Việt Nam