Tiếp cận thông tin để tránh sự 'im lặng đáng sợ'

Nhắc lại tinh thần phê phán sự "im lặng đáng sợ" của cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh những năm đầu Đổi mới, nhà báo lão thành Hữu Thọ cho rằng Luật tiếp cận thông tin cần sớm được thực thi trong cuộc sống. 

Chiều 17/12, lần đầu tiên, dự thảo luật tiếp cận thông tin được đưa ra lấy ý kiến chính thức của giới báo chí sau bốn lần chỉnh lý. Cuộc bàn tròn "Vai trò của báo chí với quyền tiếp cận thông tin" do Hội Nhà báo Việt Nam, Bộ Thông tin - Truyền thông chủ trì tổ chức với tài trợ của UNDP Việt Nam.

Thông tin nhiều chiều

Nhà báo lão thành cách mạng Hữu Thọ nhấn mạnh đến "quá trình thu thập thông tin, xử lý thông tin và công bố thông tin" của báo chí.

"Người làm báo phải có trách nhiệm tiếp cận thông tin từ nhiều nguồn để thông tin phong phú, đa dạng, nhiều chiều đến độc giả", vì "người làm báo tìm đến thông tin chân thật, thật sự thông tin cho độc giả, chứ không phải thông tin một chiều", ông nói.

Nhà báo Hữu Thọ (phải): Không nên trì hoãn... Ảnh: XL

Nhắc lại tinh thần phê phán "sự im lặng đáng sợ" của cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh những năm đầu Đổi mới (1988), ông Hữu Thọ cho rằng Luật tiếp cận thông tin cần sớm được thực thi để đảm bảo dân chủ phát triển hoàn thiện.

Đọc dự thảo luật đã bốn lần được chỉnh sửa, nhà báo Hữu Thọ nói ông "vừa mừng nhưng vừa chưa yên tâm" vì luật bị trì hoãn, chưa thể sớm đưa vào thực thi. Ông cho rằng không nên trì hoãn cũng như quá cân nhắc soạn thảo hoàn chỉnh mà nên để luật hoàn thiện, điều chỉnh nhờ chính thực tiễn đời sống của báo chí, xã hội. Nhà báo còn e "kiếp sau mới có luật" nếu không sớm đưa luật vào cuộc sống.

Không rào cản 

Cục trưởng Cục Báo chí Hoàng Hữu Lượng cho rằng trong thời đại thế giới phẳng, không có rào cản về thông tin. Luật tiếp cận thông tin ra đời sẽ tạo điều kiện, cùng với Luật báo chí, giúp việc tiếp cận thông tin của báo chí tốt hơn.

Trong khi đó, Tổng biên tập báo Nhà báo và Cộng luận Trần Đức Chính công nhận thông tin không có rào cản nhưng quan trọng là "làm thế nào để hướng công chúng đến với thông tin hữu ích". Ông Chính cũng đặt câu hỏi liệu khi luật tiếp cận thông tin có hiệu lực, những văn bản quy phạm pháp luật dưới luật trước đó quy định về hoạt động thông tin của báo chí có còn hiệu lực?

Tổng biên tập báo Tiền Phong Đoàn Công Huynh lại lo lắng về tính hiệu quả của dự luật với tư cách là một công cụ, đặc biệt chế tài xử lý vi phạm thực thi quy định của luật.

"Chế tài của luật  thể hiện ở điều 28 (xử lý vi phạm) và điều 29 (giám sát). Xử lý vi phạm gồm một số giải pháp như kỷ luật, xử lý hành chính… Việc này như nhà báo Hữu Thọ đề cập như vấn đề nội bộ, “cơm chấm cơm” nên khó. Tiếp theo giải pháp truy cứu trách nhiệm hình sự cũng lại là vấn đề khó khăn".

Ông Huynh cũng dẫn cuộc gặp của Thủ tướng với Liên đoàn Luật sư Việt Nam vừa qua có đưa ra vấn đề làm thế nào để luật sư có thể tiếp cận thông tin, tham gia một cách hiệu quả vào quá trình tố tụng hình sự. Câu trả lời đưa ra là rất khó, có nhiều rào cản.

Báo chí có trách nhiệm phải tiếp cận thông tin nhiều chiều. Ảnh: XL

"Vậy ở đây, ai giỏi hơn luật sư trong việc tự bảo vệ họ. Ai hỏi hơn luật sư trong việc vận dụng luật… mà họ cũng không tiếp cận được thông tin thì chúng ta, nhân dân và các nhà báo, tôi e rằng rất khó", ông Huynh băn khoăn. Tổng biên tập báo Tiền Phong cho rằng phải làm rõ hơn chế tài xử lý, phải bổ sung để quy định “sắc nét”.

Cấp thông tin "tạo ra và có sẵn"

Một trong những điểm còn tranh luận của dự thảo Luật tiếp cận thông tin, đó là thông tin được tiếp cận theo yêu cầu. Dự thảo do Bộ Tư pháp xây dựng quy định theo hướng cơ quan nhà nước chỉ có trách nhiệm cung cấp thông tin do mình "tạo ra và có sẵn".

Theo bà Nguyễn Kim Thoa, Bộ Tư pháp, việc bổ sung thêm từ "có sẵn" nhằm làm rõ hơn khái niệm thông tin được cung cấp, tránh hiểu lầm là cơ quan nhà nước có thể phải nghiên cứu, xử lý thông tin để cung cấp theo yêu cầu giống như trường hợp trả lời chất vấn, kiến nghị, hỏi đáp về chuyên môn nghiệp vụ...

Tuy nhiên, ông Lê Minh Hùng (Hội nhà báo thành phố Đà Nẵng) cho rằng cần phải lưu tâm năng lực xử lý thông tin của cơ quan công quyền. Lý do là nếu không đánh giá, không khẳng định được tính tác động của thông tin cung cấp trong việc giải quyết vấn đề của xã hội, chi phối xã hội như thế nào thì sẽ khó đánh giá hiệu ứng tác động xã hội.

Chuyên gia về chống tham nhũng của UNDP Việt Nam, ông Jairo Acuna - Alfaro trong một công trình nghiên cứu riêng về báo chí và vấn đề tiếp cận thông tin ở Việt Nam, cho rằng cần thu hẹp khoảng cách trong tiếp cận thông tin. Theo đó, cần quy định rõ những loại thông tin các cơ quan nhà nước buộc phải chủ động và định kỳ công khai, có cơ chế rõ ràng và đơn giản về yêu cầu và tiếp nhận thông tin, phát huy lợi ích của việc tiếp cận thông tin và tránh "văn hóa bí mật".

• Xuân Linh (Vietnamnet)