Quá trình Đổi mới nói chung, và sử dụng "Bàn tay Nhà nước" trong quản lý phát triển KT-XH của Việt Nam nói riêng, dù muốn hay không, ít hoặc nhiều, trực tiếp và gián tiếp, trước mắt hoặc lâu dài đã, đang và sẽ chịu ảnh hưởng của những xu hướng phát triển và tư duy mới về vai trò Nhà nước mang tính toàn cầu chung…
Hơn 10 năm trước đây, thế giới đã chứng kiến sự đổ vỡ bất ngờ và mau chóng của hệ thống kinh tế kế hoạch hóa tập trung cao độ theo mô hình Xô Viết cũ từng tồn tại gần 80 năm trên phạm vi toàn cầu...
Nhớ lại hồi cuối năm 2008, khi cơn bão khủng hoảng tài chính phố Wall bùng phát đột ngột, gia tốc cực nhanh, các động thái nhiều kịch tính với những lốc xoáy dữ dội, hệ lụy mất ổn định và suy thoái toàn cầu, đặt ra nhiều bài toán phức tạp chưa có tiền lệ, đòi hỏi và phát động những phối hợp quy mô quốc tế, những tranh cãi căng thẳng đến ngẹt thở và những tổn phí giải cứu đắt đỏ trị giá nhiều ngàn tỷ USD cả trong và ngoài nước Mỹ... cũng lập tức trở thành sự kiện chưa từng có suốt 80 năm nay trong thế giới kinh tế thị trường tự do cao độ theo mô hình Mỹ, là "giọt nước làm tràn ly", hạ bệ và hủy hoại không thương tiếc "các giá trị Mỹ" vốn đề cao sáng kiến cá nhân và khả năng tự điều chỉnh của các thể chế thị trường...
Sự liên tiếp và cộng hưởng của 2 sự kiện lịch sử có tầm vóc toàn cầu này đã chính thức gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh toàn cầu báo hiệu một thế giới đang biến đổi, không có ngoại lệ "miễn dịch đổ vỡ" cho bất kỳ một tập đoàn- "đại gia" kinh tế - tài chính nào, cũng như cho bất kỳ một thể chế kinh tế - chính trị nào khi không tôn trọng các quy luật kinh tế - xã hội khách quan, do đó, đòi hỏi một tư duy mới thích ứng về bàn tay quản lý kinh tế của Nhà nước trong từng quốc gia, cũng như trên phạm vi thế giới...
Tư duy mới về bàn tay Nhà nước
Cuộc khủng hoảng tài chính 2008 đang bộc lộ những tín hiệu và động thái chưa từng có đánh dấu bước ngoặt xuống dốc thời kỳ hoàng kim chủ nghĩa tư bản tự do Mỹ, cũng như vai trò Mỹ - một siêu cường kinh tế và tài chính.
Nếu như sự lạm dụng cho vay dưới chuẩn (được sự dung túng của chính phủ Mỹ) và sự bùng nổ các công cụ nợ phái sinh trên thị trường tài chính toàn cầu, gây ra tình trạng đầu cơ quá mức và mất khả năng thanh toán trên thị trường bất động sản (vượt ra khỏi sự dự báo và kiểm soát của chính phủ) là căn nguyên trực tiếp, thì chính các thể chế thị trường tự do cao độ, thiên vị các lợi ích cá nhân và cục bộ, nới lỏng kiểm soát ở Mỹ mới là căn nguyên sâu xa và chủ yếu gây ra khủng hoảng và bản thân các thể chế này cũng tỏ ra đang bất lực trước cơn đại hồng thủy...
 |
| FED đã quyết định thành lập một quỹ đặc biệt để mua lại các thương phiếu do các doanh nghiệp Mỹ phát hành. Ảnh: luattaichinh.wordpress.com |
Thật thú vị và trớ trêu, các thể chế Nhà nước Mỹ, trong khi hàng trăm năm qua luôn miệng đi đầu cổ súy cho tự do hóa thị trường và tư nhân hóa nền kinh tế, vậy mà bước vào thập niên đầu thế kỷ XXI lại phải áp dụng các biện pháp chống khủng hoảng khẩn cấp (bỏ ra 700 tỉ USD để quốc hữu hoá các ngân hàng và các hãng bảo hiểm lớn nhất thế giới; FED đã quyết định thành lập một quỹ đặc biệt để mua lại các thương phiếu do các doanh nghiệp Mỹ phát hành - một loại giấy tờ có giá trị ngắn hạn dưới 270 ngày - và không giới hạn đối với lượng thương phiếu được mua vào; tính đến tháng 8/2008 trên thị trường đã có khoảng 1300 tỷ USD giá trị thương phiếu được lưu hành; kế hoạch này của FED sẽ hết hạn vào 4/2009 và có thể được gia hạn tiếp) theo đúng nguyên lý "chủ động sử dụng bàn tay Nhà nước một cách tích cực" của Kinh tế chính trị học Mác-xít chính thống, điều mà chính họ đã từng ra sức tuyên truyền và lôi kéo cả thế giới TBCN chống lại suốt trong thế kỷ XX vừa qua...
Theo gương Mỹ, "Liệu pháp bàn tay Nhà nước" lan rộng nhanh chóng trong một loạt nước có nền kinh tế thị trường phát triển: Ngày 28/9/2008 Anh đã quốc hữu hóa ngân hàng Bradford & Bingley tốn kém 25 tỷ USD. Ngày 29/9/2008 các nước Bỉ-Hà Lan và Luxembourg đã phải cùng nhau quốc hữu hóa bộ phận tài chính của tập đoàn Fortis, ngân hàng lớn nhất Bỉ vào. Ngày 6/10/2008 ngân hàng BNP Parisbas của Pháp đã chính thức tiếp nhận kiểm soát cổ phần của Fortis ở Bỉ và Luxembourg.
Bà Merkel - Thủ tướng Đức đã tuyên bố nước Đức sẽ không để cho một công ty tài chính nào bị lụn bại, vì sẽ gây ảnh hưởng xấu cho toàn hệ thống, vì thế, Chính phủ Đức và Bundesbank đã phải bỏ ra 50 tỷ euro để cứu nguy cho Hypo Real Estate, một tổ chức cho vay thương mại lớn thứ hai ở Đức chuyên cho vay trong lĩnh vực bất động sản, khỏi phá sản. Chính phủ Iceland cũng đã chi 600 triệu euro để kiểm soát cổ phần của Glitnir Bank của nước này để tránh một sự phá sản dây chuyền. Nhật Bản cũng sẵn sàng chi hàng trăm tỷ USD để hỗ trợ ổn định hệ thống thị trường tài chính trong nước...
Một loạt các cuộc họp, gặp gỡ cấp cao đa phương khu vực và toàn cầu liên tiếp diễn ra với chủ đề hội tụ duy nhất là làm thế nào để phối hợp các nỗ lực chung ở cấp quốc gia, nhằm ngăn chặn sự lan tỏa và sớm thoát khỏi cuộc khủng hoảng tài chính tồi tệ chưa có tiền lệ này. Các chính phủ châu Á cũng đã thống nhất thành lập Quỹ cứu trợ khủng hoảng châu Á chung trị giá 80 tỷ USD để hỗ trợ các nước thành viên trong trường hợp có tai biến xảy ra...
Thực tế đã, đang và còn cho thấy sức mạnh mù quáng khó lường của thị trường khi thiếu hoặc chậm sử dụng bàn tay Nhà nước mạnh. Với nhiều lý do khác nhau, Quốc hội Mỹ đã "tiếc" và chậm thông qua gói giải pháp trị giá 700 tỉ USD, khiến chỉ trong vòng vài chục giờ đồng hồ sau quyết định đó, nước Mỹ đã mất 1.500 tỉ USD do sụt giá cổ phiếu trên TTCK- một sự kiện chưa từng có trong lịch sử hiện đại của nước Mỹ. Việc chuyển sang một chu kỳ mới của chính trị-kinh tế Mỹ và thế giới tư bản là điều không tránh khỏi. Bộ trưởng tài chính Đức khẳng định trước Quốc hội nước này: "Thế giới sẽ không thể trở lại thời điểm lúc trước khủng hoảng tài chính Phố Wall... Mỹ sẽ mất vị thế cường quốc trong hệ thống tài chính thế giới. Hệ thống tài chính thế giới sẽ trở nên đa cực".
 |
Cuộc khủng hoảng tài chính 2008 đang bộc lộ những tín hiệu và động thái chưa từng có đánh dấu bước ngoặt xuống dốc thời kỳ hoàng kim chủ nghĩa tư bản tự do Mỹ. Ảnh: maxi-forex.com
|
Tổng thống Pháp Sarkozy thẳng thừng chỉ trích sự đơn giản thái quá của chủ nghĩa "tân cổ điển", với tư duy "thị trường sẽ tự điều tiết tất cả", "nền kinh tế thị trường tự điều chỉnh mọi vấn đề", "thị trường luôn có lý", "kinh tế có sức mạnh tự điều tiết"...Thậm chí, Giám đốc Viện kinh tế quốc tế Peterson, ông C.Fred Bergsten cho rằng "với các định chế mà chúng ta có hiện nay, không một định chế nào có đủ lực để thực hiện những giải pháp toàn cầu".
Ngay các tổ chức IMF hay WB trước đây thường đóng vai trò trung tâm trong cuộc giải quyết khủng hoảng tài chính ở châu Á, thì nay cũng không còn có được vai trò như thế đối với khủng hoảng tài chính ở Mỹ (mặc dầu cuối tháng 10/2008 IMF cũng đã thông qua quỹ 100 tỷ USD sẵn sàng cứu trợ các nước đang phát triển châu Á, Phi, Mỹ La Tinh phòng chống khủng hoảng lan rộng từ Mỹ).
Bản thân Liên hợp quốc cũng đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đổi mới cả về tổ chức và phương thức hoạt động trước nhiều bất cập mà không thể tự mình vượt qua. Nhiều nhà lãnh đạo các quốc gia phát triển trên thế giới ngày càng tìm thấy tiếng nói chung, cùng nhấn mạnh giải pháp căn bản cho cuộc khủng hoảng hiện nay là phải "tìm ra được một sự cân bằng mới giữa vai trò của Nhà nước và thị trường".
Tư duy mới về bàn tay của Nhà nước trong một thế giới đang biến đổi ngày càng đậm nét dần... Thế giới đang bước vào thời đại kinh tế mới, kinh tế thị trường cú điều tiết thích hợp của chính phủ. Trong đó, sẽ có yêu cầu cao hơn về tăng cường vai trò của luật pháp, chế tài, điều tiết nhà nước, kiểm soát các thể chế thị trường, thắt chặt cho vay tín dụng, thiết lập hệ thống thông tin công khai, minh bạch, phát triển các công cụ dự báo, cảnh báo và trừng phạt các sai trái và gian lận.... Tư duy mới về bàn tay Nhà nước đang và sẽ ngày càng trở nên rõ nét, bao quát và chi phối toàn diện các hoạt động trong mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội quốc gia và quốc tế, với các biểu hiện và yêu cầu chủ yếu sau:
1. Không duy ý chí, giáo điều, cực đoan, hoặc quá nhấn mạnh và tuyệt đối hóa vai trò chỉ huy tập trung, mang tính áp đặt một chiều của Nhà nước, hoặc thả nổi hoàn toàn và đặt toàn bộ quá trình phát triển kinh tế theo sự dẫn dắt có tính đầu cơ, mù quáng, "bầy đàn" cao của các tín hiệu và sức mạnh thị trường tự do, nhấn mạnh lợi ích tư nhân, cục bộ và ngắn hạn...Nói cách khác, cần vỗ bằng cả hai bàn tay Nhà nước và Thị trường, không thể hoan hô chỉ bằng 1 bàn tay...
Vấn đề then chốt cho một nền kinh tế thành công là mô hình phát triển được lựa chọn phải phù hợp cả với bối cảnh quốc tế, lẫn các điều kiện lịch sử cụ thể trong nước, cho phép khai mở, cộng hưởng cao nhất các tiềm năng và hiệu quả các nguồn lực phát triển trong và ngoài nước, tham gia sớm, ngày càng chặt chẽ và hiệu quả vào "chuỗi giá trị gia tăng toàn cầu"
Đặc biệt, sự phát triển các tiềm năng và tự do cá nhân; sự hợp tác và thịnh vượng về kinh tế; sự đồng thuận, dân chủ và gắn kết về xã hội trong một thế giới ngày càng "phẳng", hòa hợp và thân thiện hơn với môi trường đang và sẽ ngày càng được coi là 3 trụ cột hợp thành chủ yếu, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển của văn minh nhân loại đương đại.
2. Chủ động tham khảo, đan xen và phối hợp chính sách giữa các quốc gia trong phạm vi khu vực, cũng như toàn cầu với mức tăng tiến cùng chiều với sự gia tăng khối lượng trao đổi quốc tế song phương và đa phương, trước hết trong các lĩnh vực thương mại, đầu tư, dịch vụ và lao động; coi trọng các yêu cầu và thúc đẩy hoàn thiện các định chế quốc gia và quốc tế quản lý các quá trình phối hợp và trao đổi đó, để gia tăng sức mạnh, khả năng và hiệu quả giải quyết các vấn đề quốc gia, khu vực và toàn cầu. Đang qua dần thời mà mỗi nước đóng cửa để tự giải quyết những vấn đề phát triển của mình, dù đó là vấn đề nhỏ nhất và nước đó là lớn, mạnh nhất thế giới.
3. Vai trò đầu tư trực tiếp, cũng như là trụ cột phát triển của Nhà nước ngày càng giảm hoặc được định hướng hỗ trợ phát triển đầu tư tư nhân, song Nhà nước có vai trò ngày càng to lớn trong cuộc chiến với các chấn động cơ cấu hoặc chu kỳ kinh tế bột phát, nhất là khủng hoảng tài chính-ngân hàng, dù nó xảy ra ở trong nước hay nước ngoài, nguyên nhân không trực tiếp từ sai lầm của chính phủ hoặc trong khu vực kinh tế nhà nước.
Đồng thời, vai trò của công tác thông tin, dự báo và giám sát, cảnh báo an toàn, nhất là an toàn hệ thống tài chính-ngân hàng, là hết sức quan trọng và không thể coi nhẹ trong bất luận trường hợp nào và vào thời điểm nào. Ngoài ra, cần luôn tỉnh táo với các tác động lan tỏa, dây chuyền có tính 2 mặt của các biến cố và chính sách kinh tế trên thị trường trong nước và quốc tế. Cần dập ngòi khủng hoảng từ khi nó còn nhen nhúm, thay vì khi nó đã thành đám cháy mạnh và lan rộng, thì chi phí là khó đo lường, nhất là với một nước còn nghèo và các thiết chế thị trường còn chưa phát triển, hoàn thiện.
4. Bàn tay điều chỉnh của nhà nước cần chuyển dịch theo hướng giảm can thiệp hành chính, trực tiếp, để chuyển sang phương thức can thiệp gián tiếp, có tính định hướng và giám sát nhiều hơn, vừa tuân thủ các yêu cầu và lợi ích thị trường, vừa không làm xấu đi sự ổn định kinh tế vĩ mô và bảo đảm hài hòa các lợi ích trong quá trình phát triển, nhất là không lạm dụng sức chịu đựng và đổ gánh nặng khủng hoảng lên người dân, người tiêu dùng.
Tăng cường vai trò các loại quỹ bình ổn thị trường và sử dụng linh hoạt các công cụ nợ, biến nợ xấu thành chứng khoán có thể mua-bán trên thị trường nợ là một trong các lựa chọn cần thiết và hiệu quả trong trường hợp này và cho mục tiêu đó.
Tóm lại, thế giới mới đang định hình, đòi hỏi tư duy mới thích ứng về bàn tay quản lý của Nhà nước trong khi thực hiện các nguyên tắc kinh tế thị trường, tránh các cực đoan, phiến diện trong nhận thức, tăng cường sự phối hợp đồng bộ các công cụ và cấp độ quản lý, giám sát chặt chẽ và chủ động xử trí kịp thời các các tác động mặt trái của chính sách lựa chọn trong thực tiễn bằng hợp lực của sức mạnh tổ chức và tài chính trong và ngoài nước, với vai trò trung tâm là Nhà nước...
(còn nữa)
Nguyễn Minh Phong Tuần Việt Nam