Chạy đua vượt chướng ngại vật với chậu hoa, xoong chảo; trẻ em và xe gắn máy là rào cản: du khách phải tập trung cao độ trong lúc đi mua sắm ở Hà Nội. Năm nay chắc sẽ còn lộn xộn hơn một chút – vì thủ đô Việt Nam kỷ niệm 1000 năm tuổi.
Đó là những ấn tượng qua lăng kính tạp chí Tấm Gương (Đức) về Hà Nội. Tuần Việt Nam xin gửi tới độc giả nội dung bài viết này để cùng suy ngẫm
Ngay đến những người đã quá quen thuộc với châu Á cũng đã có lần phải nín thở trong giao thông hỗn loạn của Hà Nội. Hằng trăm nghìn xe gắn máy đang chạy ở khắp mọi nơi trong thủ đô của Việt Nam, không phải lúc nào cũng theo đúng chiều giao thông; nhiều lúc còn chạy trên cả vỉa hè. Đặc biệt là các ngõ hẻm đầy thú vị của khu phố cổ vốn không được kiến lập cho sự hối hả có động cơ này. Nhưng du khách đừng vì vậy mà bỏ lỡ một chuyến đi dạo. Những ai bạo dạn sẽ tự mở được đường đi bộ cho chính mình.
Năm nay Hà Nội kỷ niệm 1000 năm tuổi. Chính phủ tổ chức một lễ hội vĩ đại. Có thi đua tranh giải áp phích quảng cáo, tiểu luận về truyền thống văn hóa của giai cấp công nhân hay tem thư với chủ đề về công cuộc xây dựng nền công nghiệp và sự phát triển của thủ đô. Thêm vào đó, 100 chiếc trống đồng được đúc. Chúng sẽ ngân vang lần đầu tiên trong buổi lễ kỷ niệm vào ngày 10/10/10. Việc đếm ngược đã khởi động – không chỉ trên tấm bảng nhiều màu chói mắt ngay giữa thành phố.
 |
| Trẻ em tập thể dục trên vỉa hè. Ảnh: Der Spiegel |
Theo truyền thuyết, năm 1010, vua Lý Thái Tổ đã đến sông Hồng để xây một thành phố mới. Vị vua nhìn thấy một con rồng đang bay lên từ dòng sông và đã đặt tên cho thành phố này là Thăng Long: rồng bay lên. Một con ngựa trắng xuất hiện trước vị vua ở cạnh một khúc quanh của dòng sông. Nhà vua cho xây ở đấy một thành trì. Trong khi cái tên Hà Nội vẫn còn tồn tại thì ngôi thành ngày xưa đã biến mất từ lâu. Ngày nay, khu đất ấy được giới quân sự sử dụng. Nhưng con cháu của những người xây dựng và thợ thủ công từng định cư quanh ngôi thành vẫn còn ở trong các ngõ hẻm quanh co của khu phố cổ cho đến ngày hôm nay.
Mua sắm trong phố Hàng Giày và phố Tơ Lụa
Ở khu vực này, một chuyến khám phá ẩm thực và một ngày bình thường đầy hấp dẫn đang chờ đợi du khách. Phần lớn những sách hướng dẫn du lịch lại hướng khách tham quan Hà Nội đến viện bảo tàng và lăng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đến những ngôi chùa, thăm Văn Miếu hay vào Viện bảo tàng Quân đội.
Các ngõ hẻm quan trọng nhất đều có tên là "Hàng", tức là hàng hóa. Tên của chúng cho biết những gì đã được chào bán ở đây từ nhiều thế kỷ quay: Hàng Muối, Hàng Giày, Hàng Tơ Lụa. Con phố Dược Phẩm có tên Lãn Ông - được gọi theo tên của một nhà y học. Trong những cửa hàng mở rộng cửa có nhiều bao tải và chai lọ chứa quả mọng, vỏ cây, lá, quả, nấm, gỗ và thảo dược. Một người phụ nữ mời người tò mò vào trong cửa hàng và chỉ tay vào một bao tải chứa đầy những mảnh gỗ nhỏ. Có nhai thử mới biết rằng đấy là cam thảo, được dùng thêm vào trong một số loại thuốc.
Christian Order với tay cầm lấy một cái lọ đựng những quả màu đỏ. Người đan ông đến từ vùng Hamburg (Đức) chính cống này sống tại Hà Nội suốt 6 năm qua. Ông nói tiếng Việt và biết, thí dụ như cái gì đang ẩn dấu bên trong cái lọ có hàng chữ "Kỷ Tử": củ khởi. "Chúng chứa nhiều vitamin và từ hằng trăm năm nay được xem là vị thuốc", Oster giải thích, và nói thêm: tác dụng của quả vải khô là thuốc trị đau đầu.
Rắn giúp cho sinh lý
Trên một kệ cạnh tường cũng có nhiều chai rượu ngâm rắn và tắc kè. Thứ nước ấy được cho là có khả năng giúp cho sinh lý. Chính phủ và những người bảo vệ động vật hoang dã hiện đang đấu tranh chống lại điều mê tính này để bảo vệ nhiều loài đang có nguy cơ bị tuyệt chủng. Họ phạt nặng nhằm cố ngăn chặn việc buôn bán những thứ như thế này. Rùa sống dở chết dở vẫn còn được bày bán trên chợ, mặc dù người ta đã cấm ăn chúng.
 |
| Rượu tắc kè. Ảnh: Der Spiegel |
Nằm phía sau ngõ dược phẩm là phố bán bánh kẹo. Bánh quy đắt tiền từ Đức, bánh bơ giòn của Scottland và bánh thượng hạng từ Pháp chất đầy trên các quầy hàng. "Người ta mua để bày trên bàn thờ tổ tiên" - Oster cho biết. "Đồ cúng càng đắt tiền bao nhiêu thì tổ tiên ở bên kia thế giới càng ấn tượng bấy nhiêu." Và những người láng giềng cũng có thể cùng ăn bánh quy đắt tiền sau khi cúng bái xong.
Con phố thơm mùi của quả phỉ, đường thắng và những mùi hương khác. Một quầy nhét đầy hàng hóa chào mời cà phê Việt Nam. Nó được mang ra trong tách uống espresso, đậm và kèm theo một ít sữa đặc. Không thể so sánh được với những quán cà phê sang trọng có không khí thuộc địa Pháp ở đâu đấy trong thành phố. Nhưng quán cà phê ở đây mang nét quyến rũ hơn nhiều – và giá một ly cà phê chỉ là 40 cent.
Bánh trôi giá rẻ
Trong ngôn ngữ vẫn còn dấu ấn từ thời Pháp thuộc. Từ phó mát có nguồn gốc từ fromage, bánh là ga tô, mượn từ tiếng Pháp gâteau. Có thể khám phá rất nhiều món ngon trong những con phố, thí dụ như bánh trôi. Gia đình làm bánh từ bột gạo có nhân vừng và dừa này ở một lối vào nhà đỗ xe không dễ thấy trong Hàng Giày, cũng chỉ có giá 40 cent. Khách hàng ngồi chen chúc nhau ở đây.
Một người phụ nữ trẻ bày bếp ga và một cái nồi to đùng để nấu súp (phở) cạnh một góc phố. Bao xung quanh bà là những cái tô với hành, sợi bánh, thịt gà và thịt bò. Cạnh đó có 2 cái bàn nhỏ với những cái ghế bé tí. Ai muốn mua một tô súp giá 80 cent thì cứ ngồi xuống. Một trong các quán súp lâu đời nhất của Hà Nội nằm trong Hàng Giày. Hương thơm của món ăn phảng phất trong những con phố và lôi kéo hằng trăm thực khách mỗi ngày đến đây.
Dòng chữ "Free Internet, Fast Food" với màu sắc sặc sỡ trên một bức tường quảng cáo cho một quán rượu trông giống như một sự tương phản. Hiện đại cũng không dừng chân trước khu phố cổ 1000 năm tuổi. Nhưng vẫn còn đền Bạch Mã cổ xưa, ngôi đền của con ngựa trắng. Nó đang được trang hoàng bằng vàng và với màu sắc đậm đà cho lễ hội. Thế nhưng những gian hàng cổ xưa đang phải nhường chỗ cho quán rượu, nhà hàng, khách sạn và cửa hiệu.
Có vật lưu niệm cho du khách ở mỗi một góc đường: khăn quàng cổ bằng lụa, sơn mài hay nghệ thuật từ nhiều xí nghiệp. Christian Oster gọi đấy là nguyên tắc "Rembrandt với giá tính theo mét vuông". "Người Việt hiểu từ copyright theo nghĩa đen: quyền được sao chép." Và họ làm việc này khéo léo đến mức đáng ngạc nhiên – tại sao lại không - Oster nói: "Ngày xưa, được sao chép lại là một danh dự cho những bậc thầy."
Ra đường để cãi nhau
Khu phố cổ có quá đông dân cư. 90.000 người sống trên một diện tích chỉ cỡ 10 hecta. Nhiều nhà có bề ngang chỉ 2 hay 3 m, nhưng bù vào đấy là chiều dài thậm thượt. Những căn nhà dài như đường hầm ấy thường tối tăm và ẩm mốc, thông khí có thể tốt hơn. Một vài nhà vệ sinh dành cho hơn 200 người không phải là chuyện hiếm. Nhiều phòng không có đến 1 cửa sổ. Thành phố đã tuyên bố cải tạo nhiều lần. Nhưng người dân ở đây kiên quyết từ chối không chịu tái định cư ở rìa thành phố. Vì thế mà thành phố vừa lắp nắp che cho những rãnh nước ở cạnh đường.
Trong những ngõ hẻm của khu phố cổ, người ta cắt tóc, nấu nướng, ăn uống, rửa bát, buôn bán, học hành, lim dim ngủ và làm nhiều việc khác nữa.
 |
| "Ngay đến những người đã quá quen thuộc với châu Á cũng đã có lần phải nín thở trong giao thông hỗn loạn của Hà Nội". Ảnh: Der Spiegel |
Hồ Hoàn Kiếm và con đường đi dạo của nó vì thế là nơi được ưa thích của những người đang yêu nhau hay giận nhau. Băng ghế thường được những đôi đang ôm nhau chiếm giữ, những người trốn chạy sự chật chội trong nhà và những đôi mắt cảnh giác của họ hàng. Người cãi nhau thì lại thích bãi cỏ trống hơn và cũng có lúc dùng cả tay chân nữa. Đến một lúc nào đấy sẽ có một người nào đó đến giảng hòa.
Thợ giày, thợ khóa và thợ hớt tóc làm công việc của họ trên vỉa hè của khu phố cổ. Chuyến đi lang thang trên vỉa hè chật chội vẫn là một cuộc chạy đua vượt chướng ngại vật với xoong nồi, cây cối, ghế ngồi, máy móc và trẻ con là rào cản. Thỉnh thoảng chỉ còn nước phải táo bạo nhảy một phát – thí dụ như để tránh miếng xương gà đã được gặm xong mà một người đàn ông già vừa quẳng qua vai.
Nhưng thường ít gặp người già trong phố. 70% người ở đây dưới 30 tuổi. "Người trẻ tuổi có 3 điều ưu tiên", Oster nói: "tiền bạc, giàu có và thịnh vượng." Những ai đã đạt được – có hay không có sự giúp đỡ của bố mẹ - thích phóng trên một chiếc xe gắn máy hạng sang từ cửa hàng này qua cửa hàng khác.
Một thăm dò mới đây cho biết rằng tấm gương quan trọng nhất của người Việt trẻ tuổi chính là người thành lập Microsoft Bill Gates.
Christiane Oelrich (Spiegel) Phan Ba lược dịch Tuần Việt Nam