Công trình cổng tam quan đồ sộ làm bằng gỗ.
Chùa Bái Đính đương xây ở tỉnh Ninh Bình. Tôi đến thăm cố đô Hoa Lư gần đó, nghe đồn đại thì nhân tiện tạt sang.
Đường dẫn đến chùa được xây dựng hiện đại, trải nhựa, rộng thênh thang. Chùa vĩ đại đến mức, phải bạt cả núi đi để xây, nhiều báo chí thế giới công nhận đây là „siêu chùa”, đạt được nhiều kỷ lục trong nước và Đông Nam Á. Những cái cột bằng xi măng sơn giả gỗ cao vút, người ôm không xuể; toà chùa chính có tượng đức Phật Tổ Như Lai bằng đồng nặng 100 tấn; toà thứ hai có ba bức tượng Tam Thế cũng bằng đồng, mỗi pho 50 tấn; hai cái chuông nặng 27 và 36 tấn… Cạnh đấy là những dãy tu viện trùng điệp đương xây dở. Các bãi bên chùa thì bầy la liệt hàng mấy trăm ngài la hán tạc rất đẹp bằng đá, cao quá người, mỗi ngài một vẻ, có ngài béo ngài gầy, có ngài vui ngài buồn, có ngài rất hiền hậu, nhưng có ngài trông cũng ma cô. Đứng ở nơi đây tôi lại càng có cái cảm giác mình thật là bé nhỏ. Chùa xây chưa xong, nhưng người đến lễ bái đã đông như kiến cỏ, hàng quán bầy la liệt, xe cộ đi lại tối mắt. Cứ mỗi cơn gió thổi thì bụi bậm lại tung bay mù mịt. Mấy ông xe ôm cứ lẵng nhẵng mời đi xe lên chùa trên. Nhưng tôi trả lời: „Không, chúng tôi đến đây để đi bộ chứ không phải để đi xe”! Dạo quanh, tôi còn nghe láng máng những tiếng nói tự hào như „tuyệt vời”, „vĩ đại”, „không kém gì Trung Quốc”… Lại còn thấy cả cái biển đề „di tích lịch sử”! Có thể vì tôi đi lâu ngày nên quên tiếng Việt, nhưng tôi nghĩ dùng từ ngữ thế là sai. Di tích lịch sử theo đúng nghĩa phải là chùa Bái Đính cũ nhỏ bé, cũng ở núi này. Tương truyền chùa cũ có từ thời Lý, nhưng nay thì nào thấy ai vào đấy viếng thăm. Hôm tôi đến, chùa mới còn treo khẩu hiệu bằng tiếng Việt và tiếng Cam-pu-chia, nếu tôi không nhớ nhầm thì đại để: Nhiệt liệt chào mừng đồng chí Hiêng-sam-ring. Tôi cứ băn khoăn, không hiểu tại sao lại đón khách Cam-pu-chia ở đây? Và cảm giác của khách thế nào, khi trông thấy một công trình vĩ đại của nước Việt? Cảm giác ấy có giống như cảm giác của người mình sang Tầu thăm những công trình còn vĩ đại hơn thế nữa của Tầu? Và theo tôi, chính vì cái tầm cỡ vĩ đại, chùa Bái Đính mới chưa chắc đã trường tồn. Đem bạt hẳn một trái núi đi, cây cỏ bị đào cả rễ, còn chơ ra toàn đất thó thì mỗi trận mưa sẽ không biết bao nhiêu tấn đất cát trôi đi, sinh ra sụt nở không gì ngăn cản nổi. Hoạ chăng là Phật Tổ Như Lai dùng phép thần thông quảng đại cứu cho! Nhưng Đức Phật đã dạy, đời là biển khổ. Sống ở trên đời này không ai thoát khỏi được sự khổ não như sinh, lão, bệnh, tử. Ấy là tại vì con người cứ ta luẩn quẩn trong cái vòng luân hồi mãi. Muốn thoát khỏi khổ não thì phải ra khỏi được cái vòng luân hồi, mà muốn ra khỏi luân hồi thì phải cắt đứt được những nhân duyên trói buộc mình ở thế gian này, tức là những sự ham muốn thông thường như giầu sang phú quý, chức vụ quyền tước... Và ít ra con người ta phải có chút lòng thành. Vậy xem ra thì thấy mọi sự là tại ta, Đức Phật đâu có cứu giúp được gì. Sao người đời cứ hay mơ tưởng những thứ hão huyền? Nếu nói về hiện tượng sụt lở, có thể quan sát ở Tây Thiên Thiền Viện (cũng rất kỳ vĩ) thuộc tỉnh Vĩnh Phúc. Ở đấy những bậc thang lát bằng đá, một bên là tháp chuông, một bên là tháp treo trống mới xây, hình như vẫn còn mùi sơn và vôi vữa, có cơ sắp đổ. Nhưng tôi không phải là chuyên gia, rất hy vọng là mình nhầm.
...nơi có tượng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni bằng đồng nặng tới 100 tấn, đạt kỷ lục Việt Nam.
Vào Lăng Tự Đức tôi có cảm giác nước mình quá nghèo nàn và… lạc hậu. Nhưng đến chùa Bái Đính thì không khỏi ngạc nhiên, tiền của ở đâu ra mà người ta xây dựng ghê gớm như thế được? Tôi có một người bạn đã từng đi rất nhiều nơi trong thiên hạ. Khi nói chuyện với tôi về đề tài này, anh bình luận: „Bỏ mặc những di tích lịch sử quý giá để xây những cái mới to đẹp hơn, đấy hẳn phải là một quốc gia thuộc loại có một không hai trên thế giới”.
Trương Đình Toe