Kỳ cuối: Cây cỏ máu bí truyền của người Rục
Cao nguyên Quy Đạt phía Tây Quảng Bình làm đường phân thuỷ giữa Rào Nậy và Rào Son trước khi đổ về sông Gianh. Hệ thống núi đá vôi thượng nguồn Son do hiện tượng karst nên hình thành nhiều hang động. Rục có nghĩa là hang, còn dùng để chỉ một nhóm nhỏ của tộc người Chứt sống ở vùng đất này.
 |
| Thần dược rệt cun tang được người Rục bản Mò O Ồ Ồ lấy về bán sang Trung Quốc |
Ngày 12.8.1959, công an biên phòng Quảng Bình bất ngờ nhìn thấy những người tóc dài, đóng khố vỏ cây hoặc loã lồ sống đơn lẻ ở vùng núi đá vôi thuộc huyện Minh Hoá y người tiền sử. Đầu năm 1960, họ tìm thấy một cửa hang động. Thông qua một vị “thuyết khách” người Sách, công an biên phòng thòng dây trèo vào hang, bắt gặp 11 gia đình tổng cộng 34 người, thuyết phục họ rời hang xuống thung lũng làm nhà ở.
Quá khứ trong hang
Trong quá khứ, lương thực chính của họ là bột cây nhúc và món bồi làm bằng sắn giã nhuyễn trộn với ngô. Việc tìm thấy người Rục không phải là một phát hiện về xã hội học. Thực ra người Rục là một nhóm thuộc dân tộc Chứt, đã từng được hai nhà nghiên cứu người Pháp là A. Cheon và Th. Guignard miêu tả hồi đầu thế kỷ trước: “Họ hết sức nhút nhát, hễ thấy người lạ thì lập tức lẩn trốn. Họ không có áo quần, nam nữ đều che mình bằng vỏ cây sui, ngủ chung lẫn lộn trong hang. Họ ăn bột cây nhúc và săn bắt tôm cá, thú nhỏ trong rừng”. Thức ăn truyền thống của người Rục ngày xưa còn có cả thịt khỉ, vốn là động vật có rất nhiều ở vùng núi đá vôi này.
Đúng 50 năm kể từ ngày phát hiện ra người Rục, mùa hè vừa qua, tại bản Yên Hợp mới có vụ lúa mùa đầu tiên, thu hoạch được bốn tấn nhờ sự giúp đỡ của các chiến sĩ biên phòng. Cuộc trường chinh rời hang đá của người Rục kéo dài bởi tập quán cũng như thói quen định cư và canh tác. Từ đường Hồ Chí Minh vào bản Mò O Ồ Ồ dài 14km đã được làm bằng bêtông. Mò O tiếng Rục nghĩa là nguồn nước, có 57 hộ dân, 250 khẩu chính là bản Rục đầu tiên được định cư từ năm 1971. Tuy nhiên, chỉ cách đây 15 năm khi Nhà nước đầu tư kinh phí xây dựng nhà kiên cố thì người Rục mới về ở hẳn làng này trong thời gian không có vụ mùa trên rẫy.
Thói quen đi rừng, ngủ hang đã ăn sâu vào máu của người Rục đến mức hiện nay khi làm rẫy, ban đêm ở lại rừng họ vẫn chui vào hang ở như thường. Trung uý Trương Công Lương, chiến sĩ đồn biên phòng Mò O Ồ Ồ cho biết, hiện nay, người Rục có khoảng 600 người sống tập trung tại các bản Ón, Yên Hợp, và Mò O Ồ Ồ thuộc xã Thượng Hoá huyện Minh Hoá.
Rệt cun tang
Cao Khương năm nay 34 tuổi, người Rục ở bản Ón đưa chúng tôi đi tìm hang Ca Rung, hang đá mà phần lớn người Rục ở bản này ra đời, lớn lên tại đó. Hang Ca Rung nằm ngay trên đường vô rẫy của bản, chỉ cách một con suối, lội bộ chừng nửa tiếng đồng hồ. Chúng tôi vào một cửa thấp trong ba cửa ra vào của hang. Lòng hang rộng rãi, nhiều đoạn có nắng rọi từ lỗ thông lên đỉnh núi xuống sáng trưng. Cao Khương hào hứng nói: “Em sinh ra ở đây, lớn lên ở đây. Hồi đó cả bản ở hang này”. Hồi đó, thực ra chỉ cách đây mười mấy năm, trong hang vẫn như còn ấm hơi người. Trên vách, nhiều chỗ trẻ con dùng than vẽ những hình thù của thú rừng, nét vẽ ngây ngô. Cao Khương mang theo một cây cung và sáu mũi tên, nhanh nhẹn trèo lên một ngách nhỏ tối om của hang. “Phựt!” một phát. Tiếng đàn dơi túa ra bay vù qua mặt. Dơi cũng là một món ăn ưa thích của người Rục trong mùa đông. Họ sấy thịt dơi, cất trên những ngách đá trong hang để ăn dần. Khi chúng tôi hỏi, ở trong hang đá, không khí lạnh lẽo ẩm thấp như thế này làm sao chống chọi được bệnh tật, Cao Khương tỏ ra vẻ hoài nghi ngay. Điều đó liên quan đến hai bí mật lớn nhất của người Rục: rệt cun tang và già ràng ông ống.
 |
| Hang Ca Rung, nơi ở cũ của người Rục bản Ón |
Người Rục sinh ra trong hang, uống nước suối, ăn thịt chuột thịt dơi, gặp bệnh tật hoàn toàn dựa vào già ràng ông ống. Già ràng ông ống tương tự thầy mo, biết gọi hồn người, ru ngủ ma quỷ bằng các hai ống nứa lớn nhỏ ràng vào nhau và lời chú bí hiểm “ớ mút cà tét, mút cà cà tui, mút cà chen, mút phen, cù cu, bản thổ…” Già ràng ông ống được coi là người có năng lực siêu phàm, chế ngự thần linh ma quỷ. Vai trò của con người này giờ đã giảm bớt khi người Rục rời hang định cư và có sự trợ giúp của chính quyền về mặt y tế. Tuy nhiên, người ta vẫn tin tưởng hoàn toàn vào một thứ thần dược bí truyền của họ đó chính là rệt cun tang. Cun tang hay còn gọi là cây cỏ máu, mọc ở rừng sâu. Từ các bản người Rục hiện nay, muốn đi đào rệt (rễ) cun tang phải mất một ngày đường.
Gọi là cây cỏ tuy nhiên cây tang là một loại thân mộc to lớn, rễ cây nằm sâu dưới đất to bằng bắp chân. Người Rục đào rễ cây này lên, phủi sạch đất, nướng trên bếp lửa rồi chặt ra nấu nước uống hàng ngày thay cho nước chè. Nước rệt cun tang hơi có vị chát, đắng, hậu ngọt và có màu đỏ như máu nên người Rục tin tưởng nước rễ cây này sẽ thay máu trong cơ thể, chống lại mọi bệnh tật. Khi chúng tôi vào bản Mò O Ồ Ồ, từng đoàn người dân đổ xô vào rừng đi đào rệt cun tang. Trên con đường làng, một đống rễ tang chất ngất đợi sẵn chờ xe của lái rễ cây vào để chở đi bán sang… Trung Quốc!
Anh Hồ Văn Bốn (44 tuổi), chân nam đá chân chiêu trên đường, vai vác bó rệt đi bỏ mối nói: “Ồ! Rễ cây này tốt lắm. Nhờ nó mà mình sinh được năm đứa con mạnh khoẻ. Trước đây người Rục mình không bao giờ cho ai biết loại cây này nhưng nay túng quá, phải đi đào rệt cun tang về bán, kiếm ít tiền mua thêm thức ăn và uống rượu!”. Nói xong anh cười ngơ ngác. Đôi bàn chân quen ngồi hang đá còn lại dấu tích một thời với ngón chân cái xoè ra. Buổi trưa, bóng người đổ thẳng xuống đường. Từ dưới bản Mò O Ồ Ồ nhìn lên những ngọn núi đá vôi cao vút, có cảm giác như đang đứng dưới đáy một cái hang khổng lồ, miệng hang tiếp giáp với trời xanh…
bài và ảnh Nguyễn Minh Sơn (SGTT)