Kỳ 5: Vết chân bầm trên tuyết
Cuối năm 2009, kênh truyền hình Nga truyền đi hình ảnh một phụ nữ chới với giữa dòng sông lạnh giá, ngửa cổ gào thét trong tuyệt vọng. Đó là cảnh một công nhân bất hợp pháp người Việt trong cơn sợ hãi chạy trốn cơ quan chức năng Nga đã liều mình nhảy xuống sông.
| Nhiều người Việt bị lừa sang Nga lao động như nô lệ trong những trang trại bất hợp pháp và sống đời phu phen tăm tối - Ảnh: Thế Anh |
Chị là một trong vô vàn trường hợp người Việt bị những đồng hương lừa gạt qua Nga sống đời như nô lệ.
Phu Việt ở cánh đồng hoang
Những năm gần đây, nhu cầu về rau củ Việt của cộng đồng ngày càng nhiều, vài người có vốn đã mạnh dạn đầu tư vào lĩnh vực này. Ngoài những nông trang có giấy phép đàng hoàng thì xen kẽ còn những vườn rau làm ăn bất hợp pháp. Họ thuê lại đất của người Nga, dựng lều rồi thuê công nhân Việt ở lại chăm sóc vườn rau mỗi ngày. Do lương thấp và điều kiện lao động khắc nghiệt nên phần lớn người Việt ở đây không chấp nhận vào làm. Vì thế các ông chủ thường tìm về làng quê nghèo ở Việt Nam để tuyển nhân công.
Rời khỏi Matxcơva, ra vùng ven chừng độ 80km người ta có thể bắt gặp những túp lều lụp xụp của người Việt giữa cánh đồng rau dài tít tắp. Tôi có cơ hội được tiếp cận những “phu phen” chân trần tay lấm trong những ngày sắp vào đông. Đó là nông trang của một ông chủ tên Nam, người Hà Nội. Nông trang nằm cách trung tâm Matxcơva đúng 83km, trơ trọi giữa những hàng bạch dương rụng lá.
Cách đó đến 5km mới có một làng nhỏ với vài ngôi nhà thưa thớt. Giữa cánh đồng đã thu hoạch gần xong là hơn 10 công nhân Việt đang hái những trái cà chua cuối vụ. Một số khác đang hì hục dọn dẹp vườn ươm cho kịp trước mùa tuyết rơi. Những công nhân ở đây được cai quản bởi một tay người Việt trông rất dữ tợn với ánh mắt đầy săm soi khi có người lạ...
Anh tài xế chuyên chở rau của các chủ nông trang Việt nói nhỏ: “Nhiều chủ ở đây ác lắm, họ thuê hẳn một tay anh chị về ở nông trang để quản công nhân. Đứa nào không nghe lời hay có ý định trốn là bị chúng đánh hoặc trừ lương. Có chủ cố tình nợ lương công nhân hai ba năm để buộc chân họ, có người còn quỵt cả lương công nhân rồi gọi cảnh sát bắt trục xuất về nước. Khi mùa đông đến, nhiều ông chủ còn không thèm đón công nhân về nhà, để mặc họ với giá rét trong những hầm bảo quản rau củ như nô lệ!”.
Khó khăn lắm tôi mới tiếp cận được Loan, một công nhân ở vườn rau. Chị nói vội giữa các luống rau: “Tôi quê ở Thạch Hà, Hà Tĩnh, đến đây đã được hai năm. Trước được rủ qua Nga làm công nhân cho ông Nam với mức lương 200 USD/tháng. Chi phí để qua Nga mất gần hết 2.000 USD, ông Nam chịu một nửa, số còn lại trừ dần vào lương. Tưởng qua đây sẽ được vào làm trong những nhà máy, ai dè tụi tôi được đưa đi... trồng rau.
Hằng ngày tụi tôi phải làm việc từ 7g sáng đến tối mới được nghỉ. Lán trại không có điện, mỗi tối chỉ được nổ máy phát điện đúng một giờ vào lúc cơm tối. Muỗi ở đây nhiều lắm, tối tụi tôi phải đốt củi để sưởi ấm và xua muỗi. Đồ ăn vài ba bữa được chủ tiếp tế, chủ yếu là những thứ rẻ tiền. Mỗi khi có công an kiểm tra tụi tôi trốn ra bìa rừng móc võng ngủ. Đến mùa đông chủ đưa về lại Matxcơva, chuẩn bị ươm giống cho mùa vụ tới”.
Không điện, không tivi, điện thoại, thư từ cũng không nốt. Loan nói hằng đêm chị chỉ biết ôm gối khóc chờ đến trời sáng để được tìm quên trong công việc. Cái lán lợp bằng tôn, nền đất tạm bợ chỉ độ 40m2 là nơi ở của 20 người cả nam lẫn nữ. Nhìn những bàn chân trần nứt nẻ của họ, tôi lại thấy xót xa cho thân phận “phu phen” của những người đồng hương xa xứ. Tất cả họ đều chẳng biết luật pháp, chẳng biết tiếng và cũng chẳng họ hàng thân thích.
Anh Nguyễn Mạnh Hùng, người quê ở huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An, nói: “Ông chủ không chịu làm giấy phép lao động cho tụi tôi, nếu muốn làm thì phải tốn hơn 1.000 đô, tiền đâu ra! Nhiều lần tụi tôi tính trốn nhưng chẳng biết đi về đâu khi hộ chiếu thì chủ giữ, tiền không có, tiếng Nga không biết. Cố nhín nhịn lắm mỗi tháng cũng chỉ để dành được hơn 100 USD, chắc phải hai năm nữa mới đủ tiền về quê anh ạ!”.
“Nô lệ” trên đất khách
Chợ Vòm đóng cửa, hàng hóa ở Nga trở nên khan hiếm nên việc mở các xưởng may tại chỗ đang trở thành cơ hội làm ăn phát đạt đối với người Việt ở đây. Ngoài những xưởng may hợp pháp (người Việt gọi là xưởng “trắng”) thì nhiều xưởng “đen” cũng thừa thắng xông lên. Nhiều người Việt ở quê nghèo đã bị chính những đồng hương của họ lừa gạt qua Nga sống và lao động trong điều kiện chẳng khác gì nô lệ thời hiện đại.
Dưới sự dẫn dắt khéo léo của Luân, tôi được đặt chân vô hai xưởng may “đen” của người Việt gần nhà ga điện ngầm Perovo trong ánh mắt đề phòng của quản đốc. Hai xưởng may này nằm chung trong một ngôi nhà cũ nát bị bỏ hoang sau khi Liên Xô tan rã. Cổng ra vào luôn được canh chừng bởi hai bảo vệ người Nga to lớn. Lối vào xưởng được gắn một tấm bảng to tướng bằng tiếng Việt “Không phận sự miễn vào!”.
Gọi là xưởng nhưng thực chất mỗi nơi chỉ có độ 20 công nhân, chỗ ở và nơi làm việc cách nhau mỗi cái cầu thang. Vừa bước vào xưởng đã sặc sụa mùi hôi và bụi bông. Ngay đầu tường của mỗi xưởng đều có một tờ giấy to ghi hàng tá quy định, mà phần lớn là những điều khoản phạt trừ lương công nhân nếu vi phạm.
Nơi làm việc đã ngột ngạt nhưng sự kinh khủng thật sự chỉ hiện ra khi bước vào phòng ở của công nhân. Mỗi căn phòng chỉ độ 15m2 nhưng được kê đến năm giường tầng cho mười người cả nam lẫn nữ. Trần nhà đã bong tróc, nhiều người phải lấy thau hứng nước dột khi tuyết tan. Mùi thuốc lá, mùi mốc và cả mùi hôi thối từ nhà vệ sinh cạnh đó bốc lên nồng nặc. Nhiều người đã sống ở đây như vậy suốt bốn năm.
Đinh Thị Lan, 22 tuổi, một công nhân đến từ Nam Định, nói: “Tất cả tụi tôi đều không giấy tờ nên chẳng mấy khi bước chân ra ngoài. Làm ở đây ăn lương theo sản phẩm, ai làm giỏi cũng được 600 USD/tháng, người mới vào nghề chỉ hơn 200. Nhưng không phải lúc nào cũng có việc, có tháng chỉ làm được hai tuần. Để có tiền về quê và phụ giúp gia đình, phần lớn tụi tôi phải ăn uống kham khổ, chi tiêu tằn tiện”.
Nhìn những khuôn mặt xanh xao của họ, tôi có cảm giác chiều Matxcơva lạnh hơn bao giờ hết...
*
Kỳ 6: Những mảnh đời luân lạc
Gặp anh tình cờ giữa cái lạnh như cắt tại một quán nước trong khu chợ người Việt ở thành phố Volgagrat. Anh gây sự chú ý cho tôi bởi khuôn mặt đen sạm vì rám tuyết, bởi những câu tiếng Việt ấp úng lúc bí từ. Ánh mắt anh hiền nhưng ẩn chứa trong đó sự từng trải của một người đàn ông ngoài 50.
Sau rất nhiều lần tiếp cận, anh đồng ý kể câu chuyện của mình với điều kiện hãy gọi tên anh là Xasa, đừng nêu tên thật vì nhỡ mẹ anh đọc được thì đau lòng.
| Nghề cửu vạn trong cái rét âm 25OC - Ảnh: Thế Anh |
20 năm của một người “mất tích”
Trong cơn chếnh choáng của loại Vodka rẻ tiền, anh kể: “Tôi qua Nga từ năm 1988, làm phiên dịch cho đoàn công nhân xây dựng VN ở thành phố Volgagrat. Được hơn một năm sau thì công ty bắt đầu rơi vào khó khăn, hàng loạt công trình ở đây bị ngưng trệ do khủng hoảng. Chúng tôi được chuyển về một thành phố khác. Liên Xô tan rã, anh em tứ tán. Người quay lại Volgagrat, người ngược lên Matxcơva tìm việc. Tôi trở về Volgagrat và tập tành đi buôn.
Ngày đầu ra các chợ tạm mới mọc lên ở trung tâm thành phố bán hàng may mặc. Nhưng do thiếu kinh nghiệm nên việc làm ăn của tôi liên tục thua lỗ, bị dạt dần ra các chợ ven ô. Vốn càng ít, tôi lại càng xa trung tâm. Đến khi hết vốn đi năn nỉ anh em đồng hương lấy nợ vài cái quần bò, áo phông về chợ quê bán. Số nợ ngày một chồng chất, chẳng còn ai cho nợ nữa. Tôi rơi vào tuyệt vọng... Đó là mùa bão tuyết năm 1991”.
Trước cơn tuyệt vọng, anh đã chạy trốn chính bản thân. Anh đi mà chẳng biết đi về đâu, chỗ nào không có người Việt là anh tới. Đó là những ngày tháng đau buồn: “Tôi cắt đứt liên lạc với bạn bè Việt và gia đình ở quê. Tôi tự đặt cho mình một cái tên Xasa theo người Nga để đoạn tuyệt với quá khứ. Lúc đầu tôi bỏ về vùng Cộng hòa Baskiria làm thợ xây cho những ông chủ người Nga. Vùng núi Ural này lạnh lắm, mùa đông có những ngày âm đến 40 độ, nhưng chúng tôi vẫn phải tay trần sửa chữa trong những ngôi nhà cũ nát. Làm được một thời gian thì ông chủ phá sản, tôi lại lặn lội về các miền quê xa xôi kiếm sống.
Đào khoai tây thuê, chặt gỗ thuê, dọn tuyết thuê..., việc gì cũng làm miễn có chén xúp, lát bánh mì qua bữa. Có những mùa đông không mua nổi áo ấm mặc phải đi xin người Nga những chiếc áo cũ vá lại chống rét. Sống ở vùng núi Ural suốt gần 10 năm, quanh tôi chỉ toàn là người Nga, không một bóng dáng người Việt. Nhiều năm liền tôi chỉ ăn khoai tây luộc và cá câu được dưới sông, nhiều từ tiếng Việt bắt đầu quên...”.
Lây lất từ làng quê này đến làng quê khác, đến năm 1999 anh bị dạt về một thị trấn nhỏ có tên là Mixx. Ở đấy có một chợ nhỏ của người Hoa buôn bán, cả thị trấn chỉ có năm người Việt sinh sống. Họ là những người có hoàn cảnh như anh. Anh mua một cái kim và mấy cuộn chỉ rồi ngồi ở góc chợ làm nghề vá giày. Chợ không có mái che, những ngày đông giá rét vai Xasa phủ đầy tuyết, tay tê cứng nhưng cố kiên trì bám trụ. Nhiều lần anh vừa vá giày cho khách vừa khóc vì rét, vì đói, vì tủi nhục! Passport đã hết hạn từ lâu nhưng cũng chẳng có tiền để đổi, Xasa sống như một người vô thừa nhận.
Lúc ấy, tại Volgagrat nhiều người bạn của anh tin anh đã chết. Còn ở quê nhà, ai hỏi mẹ anh chỉ biết nói là nó đã mất tích 20 năm nay. Một người bạn cũ đã nhắn tin khắp nơi tìm kiếm. May thay có một người Việt biết anh ở Mixx nên đã báo tin. Anh Dương Hải An, chủ tịch Hội Người Việt ở Volgagrat, kể lại: “Lúc đó nó chẳng có lấy một đồng bạc, lại không có giấy tờ tùy thân nên tôi phải gọi điện nhờ bạn bè thuê taxi chở hơn 2.000 cây số về đây”.
Nhờ bạn bè bảo bọc, bây giờ Xasa đã trở lại với cái tên Việt của mình, đã được về thăm mẹ và có công việc ổn định. Câu chuyện kết sau 20 năm mất tích của anh đã có hậu.
Cửu vạn xứ người
Mặc dù ngoài trời âm đến 36 độ nhưng anh Trần Văn Hưởng vẫn cố gồng mình kéo xe hàng nặng trĩu trên con đường đầy tuyết. Đó là những chuyến xe cuối cùng trong nghề cửu vạn nơi xứ người bởi anh đang chuẩn bị về lại quê nhà. Qua Nga từ năm 2005, Hưởng cũng như bao lớp trẻ đến “nước Nga mới” đều ôm mộng làm giàu từ hai bàn tay trắng.
Từ Lệ Thủy, Quảng Bình, anh đến Nga không một đồng vốn và người thân. Hưởng xin bán hàng cho một chủ Việt ở chợ Vòm với đồng lương ít ỏi. Chợ Vòm đóng cửa, Hưởng chạy về chợ Zom của người Việt tại Ufa sống bằng nghề cửu vạn. Anh nói buồn: “Chẳng ai muốn đi Tây làm cửu vạn cả anh ạ. Để kiếm được đồng tiền tụi tôi phải quần quật với những bịch hàng to nặng giữa gió tuyết cả ngày lẫn đêm.
Lúc nhiều việc nhất cũng chỉ kiếm được 500-600 usd/tháng, lúc ít việc chỉ đủ đắp đổi qua ngày”. Nhìn Hưởng ngồi gói ghém mấy bộ áo quần nhàu nát, vài món quà vặt để chuẩn bị về nước mà tôi thấy buồn. Sau năm năm bôn ba nơi xứ người, vốn liếng mà anh mang về quê lại là món nợ 1.000 USD mà anh nhờ bố mẹ vay mượn để mua vé về nước.
Nhiều thanh niên Việt ở Nga tìm đến nghề cửu vạn như một lối thoát trong bước đường cùng. Theo chân một chủ người Việt vào kho hàng ở tận ga điện ngầm Medvedkovo, nhìn kho hàng to lớn, rồi nhìn những giọt mồ hôi vã ra từ những khuôn mặt hốc hác giữa gió tuyết, tôi thấy họ quá can trường.
Có người đã làm nghề này suốt hơn 10 năm. Anh Đoàn Đình Tứ, một cửu vạn quê ở Bắc Giang, kể: “Tụi tôi phải bốc vác thuê dưới trướng một tay cai người Việt. Bất kể ban ngày hay nửa đêm giá rét, hễ có hàng là ông chủ chở tụi tôi đi bằng chiếc xe tải bít bùng. Những lúc hàng nhiều, tụi tôi phải làm việc suốt cả ngày lẫn đêm trong cả tuần liền. Vất vả là vậy nhưng cũng chỉ dành dụm được mỗi tháng vài trăm usd, đủ sinh hoạt và gửi về quê nuôi vợ nuôi con. Có người đã gần 10 năm nay chưa một lần về thăm gia đình!”.
Ngày 2-12-2009 tại sân bay Mododedovo, Matxcơva, tôi chứng kiến cảnh đau lòng của 15 người Việt, phần lớn là công nhân xây dựng bất hợp pháp, bị Nga trục xuất về nước. Họ bị cảnh sát áp giải ra sân bay trong một chiếc xe bít bùng, trên người không một gói hành lý. Nhiều người thân biết tin đã cố mang vài gói quà, mấy bộ quần áo để họ mang về nhưng đều nhận được cái lắc đầu từ phía công an Nga. Họ lầm lũi rời khỏi nước Nga với những giọt nước mắt thương cảm của người thân...
THẾ ANH (Tuổi trẻ)
------------------------------------Thành phố Ufa, thủ phủ nước cộng hòa Baskiria, đang nổi lên như một nơi hấp dẫn và tạo sự thành công cho cộng đồng người Việt. Có những ông chủ Việt bỏ tiền xây chợ tới 800 gian hàng, mở xưởng để nhận người Nga vào làm việc...
Kỳ tới: Thành đạt ở Ufa