“Nếu kẻ nào đi buộc tội người khác và đã thề trước thần linh về việc đó mà không đưa ra được bằng chứng xác đáng về sự buộc tội của mình thì kẻ đó sẽ phải chết”. Đây là điều luật đầu tiên trong Bộ luật Hamurabi - được ban hành vào khoảng năm 1760 trước Công nguyên ở Babylon cổ đại.
Nói một cách dễ hiểu: Nghĩa vụ chứng minh tội phạm phải là của người buộc tội, chứ người bị buộc tội không cần phải chứng minh mình vô tội.
Quy định văn minh này, được gọi là nguyên tắc suy đoán vô tội, về sau xuất hiện trong tất cả các bộ luật hình sự và là nguyên tắc cơ bản nhất của hình luật.
Nhưng thưa đức vua Hamurabi, cái nguyên tắc văn minh mà ngài đã đề ra từ gần 4.000 năm trước, giờ đây đang bị xem như cỏ rác trong vụ án oan ở nước Việt thế kỷ 21.
Trong vụ án oan Nguyễn Thanh Chấn, một trong những lập luận mà các cơ quan tư pháp Bắc Giang đã buộc tội giết người đối với ông là “Hơn 20 phút đồng hồ - từ 19h đến 19h25, Chấn không chứng minh được mình làm gì, đi đâu và với ai?”. Đây ngẫu nhiên là khoảng thời gian xảy ra án mạng.
Và dù, trong phần tranh tụng, luật sư của ông Chấn đã trình bảng kê điện tử, tự động thanh toán tiền điện thoại do bưu điện cung cấp, thể hiện trong khoảng thời gian xảy ra án mạng, từ số máy thuê bao nhà Nguyễn Thanh Chấn có cuộc gọi đi cho máy mang số 566... với thời lượng từ 19h19'51" đến 19h20'31".
Nhưng bằng chứng ngoại phạm này đã bị tòa đã bác thẳng thừng với lý do "cho dù tính khách quan và khoa học của bảng kê điện tử kể trên là không ai có thể phản bác hoặc phủ nhận về cuộc đàm thoại đã được ghi nhận, tuy nhiên tài liệu này không thể là bằng chứng khẳng định vào thời điểm thực hiện cuộc gọi, Nguyễn Thanh Chấn là người bấm máy. Còn lời khai của bà Nhâm, ông Thực về việc Chấn bấm máy cũng không có tài liệu nào khác hơn để kiểm chứng".
Và thế là buộc tội giết người. Và thế là tù chung thân. Và thế là khi người ta không chứng minh được mình đang làm gì, với ai trùng thời điểm xảy ra án mạng, lập tức người ta có thể bị buộc tội giết người.
Tất nhiên, phải nói đến tình tiết đáng chú ý nhất trong vụ án này là dù oan ức, dù không hề giết người, nhưng anh Chấn (giờ đây có lẽ phải gọi là ông Chấn) đã “tự nguyện” đến cơ quan công an, đã ký vào bản nhận tội, dù trong cả hai phiên tòa sau đó, ông đều kêu oan.
Vì sao người đàn ông vô tội đó lại ký nhận tội giết người để mang nhục, để suýt lãnh án dựa cột?
ĐBQH - luật sư Trương Trọng Nghĩa, bên hành lang nghị trường - đã bóng gió đặt ra giả thuyết “Đôi khi dùng nhục hình bằng cách dùng tù trị tù thì rất khó phát hiện”.
Phải có gì đó ghê gớm hơn cả bản án tù chung thân mới khiến một người ngay tự nhận về mình tội ác ghê rợn. Và hóa ra, ép cung, nhục hình không phải là chuyện ở trên cung trăng.
Có người gọi đây là một bản án nhục nhã, phải được ghi vào lịch sử ngành tư pháp Việt Nam. Có người đã nói về sự bồi thường. Nhưng bằng cái gì và bao nhiêu thì đủ để bồi thường cho nỗi oan khuất của một người từng đập đầu vào tường để tự vẫn, nhưng không thể chết vì quá oan ức.
Trong luật Hamurabi, nếu buộc tội người khác mà không đưa ra được bằng chứng, người ta sẽ phân xử bằng cách “ra bờ sông và lao mình xuống dòng sông đó”.
Phân định sự thật bằng cách lặn nước có thể khiến chúng ta cảm thấy buồn cười về sự ngô nghê. Nhưng nỗi nhục thà được gột rửa bằng một sự ngô nghê chứ không thể văn minh bằng cách lạnh lùng thảy ra hai chữ “xin lỗi” và bồi hoàn bằng tiền thuế do người khác đóng.
Chặn ngay hành vi bức cung!
Những câu nói, hành động của điều tra viên khi ép cung, bức cung, nhục hình được ông Chấn nhớ như găm vào tim. Không nhớ sao được, đó là những ngày tháng khốn nạn nhất trong cái kiếp làm người của ông.
Một công dân chỉ là nghi can, điều tra viên đã nghĩ đó là tội phạm. Xưng hô như chợ búa, quát nạt mày tao rất thiếu văn hóa. Rồi bức cung, ép cung, gây áp lực tâm lý, khống chế tinh thần để bị can hoảng loạn mà nhận tội. Hình ảnh của điều tra viên đó sao?
Những người có chức trách điều tra tội phạm đã tìm ra tội phạm bằng cách như vậy đó. Những người chấp pháp lại coi thường pháp luật. Coi thường pháp luật là coi thường sinh mạng của công dân và án tù chung thân của Nguyễn Thanh Chấn chỉ là một ví dụ. Còn bao nhiêu Nguyễn Thanh Chấn sau song sắt các nhà tù, đó là một câu hỏi day dứt tâm can của bất cứ ai còn có lương tâm.
Phải khởi tố vụ án, khởi tố bị can các cá nhân có hành vi xâm phạm hoạt động tư pháp trong vụ án oan Nguyễn Thanh Chấn ngay lập tức để trả lại sự công bằng, công lý, để chấn chỉnh kỷ cương phép nước.
Không thể chần chừ được nữa.
Nếu công tâm, điều tra nghiêm túc, sẽ tìm ra nhiều chứng cứ chứng minh có hành vi xâm phạm hoạt động tư pháp trong vụ án này. Nhưng vấn đề không chỉ xử lý những cá nhân, tập thể gây ra oan sai, mà phải hạn chế được oan sai để không còn những bản án kết tội cho người vô tội.
Từ thập niên 60 của thế kỷ trước, phạm nhân Ernesto Miranda ở bang Arizona (Mỹ) đã đưa ra cảnh báo về “Quyền im lặng”, và “sáng kiến” rất văn minh của phạm nhân này trở thành một quy định mang tính pháp lý, đó là người bị bắt giữ - trước khi bị thẩm vấn - phải được thông báo một cách rõ ràng rằng họ có quyền giữ im lặng và phải được thông báo rõ ràng người đó có quyền tư vấn luật sư hoặc có luật sư bên cạnh khi bị điều tra, thẩm vấn.
Một bị can chỉ đối diện với cán bộ điều tra trong quá trình điều tra thì sẽ bị bất lợi về mặt pháp lý. Tình trạng bức cung, xâm phạm hoạt động tư pháp cũng từ sự “độc quyền” khai thác nghi phạm mà ra.
Con người có nhiều quyền, im lặng cũng là quyền. Không ai có thể nhân danh quyền lực để bức ép người khác nói ra điều bất lợi cho họ, đưa ra những bằng chứng chống lại họ.
Ông Chấn sẽ được bồi thường khoảng 520 triệu đồng
Trong suốt quá trình điều tra vụ án ông Nguyễn Thanh Chấn (trú tại Bắc Giang) đã có nhiều uẩn khúc chưa được làm sáng tỏ, khiến dư luận nghi ngờ. Đến nay, sau hơn 10 năm ngồi tù, ông Chấn bị kết án tù chung thân về tội “giết người” - được chính người vợ của mình lần ra manh mối minh oan - nhiều “góc khuất” của vụ án dần dần được hé lộ, đưa ra ánh sáng.
Vào sáng 4.11, tại Trại giam Vĩnh Quang (Tổng cục VIII, Bộ Công an), Viện KSND Tối cao đã công bố quyết định kháng nghị tái thẩm bản án đối với ông Nguyễn Thanh Chấn bị tuyên phạt tù chung thân về tội “giết người” và công bố quyết định tạm đình chỉ thi hành án đối với phạm nhân Nguyễn Thanh Chấn (52 tuổi, trú tại thôn Me, xã Nghĩa Trung, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang).
Bị ép cung khai nhận giết chị Nguyễn Thị Hoan vào đêm 15.8.2003, ông Chấn đã phải ngồi tù 10 năm một cách oan uổng. Sau khi vợ của ông Chấn là bà Nguyễn Thị Chiến lần được manh mối, xác định hung thủ và gửi bằng chứng cho cơ quan chức năng, đến ngày 25.10.2013, hung thủ thật sự - tức Lý Nguyễn Chung (người cùng thôn với ông Chấn) - đã ra đầu thú.
Bị ép cung, “dạy” thực nghiệm hiện trường
Chia sẻ với phóng viên Lao Động và đời sống, luật sư Nguyễn Đức Biền – người được chỉ định bào chữa cho ông Nguyễn Thanh Chấn 10 năm trước – kể: “Tại phiên toà, anh Chấn liên tục kêu oan, bị ép cung, tuy nhiên trong hồ sơ lại ghi việc thực nghiệm hiện trường thuần thục. Tôi có hỏi anh Chấn rằng nếu không thực hiện hành vi tội phạm, sao lại thực hiện thành thục vậy thì anh Chấn trả lời là do điều tra viên dạy thực nghiệm”.
Về việc bị điều tra viên ép cung, “dạy” thực nghiệm hiện trường, đến ngày hôm nay - khi được tha về với gia đình - ông Chấn vẫn bị ám ảnh bởi những buổi ép cung, có đến chết ông cũng không thể quên được.
“Khi lấy lời khai của tôi, các cán bộ người thì hỏi, người khoá tay, người cầm dao lăm lăm đe doạ, thậm chí có người còn cầm búa giơ lên đe nếu không khai thì cho chết. Khi bị tạm giam, có đêm tôi bị chuyển tới 3-4 buồng. Hơn 1 tuần không được ngủ nên đầu óc quay cuồng, lâng lâng, không còn muốn phản kháng nữa, họ bắt ghi gì thì ghi nấy, nhiều khi chẳng cần đọc nội dung mà tôi cũng cứ ký vào cho xong”.
Không chỉ bị điều tra viên “bắt nạt”, ông Chấn còn bị “đầu gấu” là phạm nhân cùng buồng đánh. “Khi vào buồng của phạm nhân Phạm Duy Hồng, tôi bị tên này dùng dép đánh vào 2 mang tai, sau đó bắt hát” – ông Chấn bức xúc. Sau khi bị đe dọa, ép cung, ông Chấn được điều tra viên đọc cho viết đơn xin thú tội và đọc cả nội dung viết thư về cho vợ là bà Chiến.
Tại hai phiên tòa sơ thẩm và phúc thẩm, ông Chấn đều kể lại câu chuyện mình bị ép cung trước toà, song không được xem xét. “Để thực nghiệm hiện trường, các điều tra viên cho 1 tù nhân giả làm cô Hoan. Cán bộ còn đưa cho lúc cái thìa, khi cái lược để giả làm hung khí. Tôi phải tập nhiều lần cho đến khi thành thạo. Sau đó, họ đưa đến một nhà dân gần trại giam để thực nghiệm hiện trường, bắt tôi diễn lại và quay phim” – ông Chiến kể.
Tuy nhiên, cũng theo lời ông Chấn thì chưa bao giờ những người đó bắt ông thực nghiệm tại đúng hiện trường nơi xảy ra vụ án ở thôn Me; chính vì vậy, đây vẫn là câu hỏi lớn đến nay chưa có lời giải đáp.
Hung thủ thay 100 sim điện thoại trong vòng hai tháng để tránh bị phát hiện
Mặc dù hung thủ Lý Nguyễn Chung (SN 1988, trú tại Lạng Sơn) chỉ thỉnh thoảng xuống thăm bố là ông Lý Văn Chúc (lấy vợ ở thôn Me); tuy nhiên, ấn tượng để lại của những người dân thôn Me với hung thủ không có gì tốt đẹp.
Bà Phạm Thị Đào (trú tại thôn Me, xã Nghĩa Trung) cho biết: Chính con gái tôi (SN 1984) mách rằng nhiều lần nhìn thấy Chung rình trộm tắm, do ở nông thôn, nhà tắm chỉ được quây bằng tấm phên, tấm nứa. Chồng tôi cũng nhiều lần bảo rình để bắt quả tang nó, nhưng chưa được.
Gần nhà Chung có gia đình 2 cô con gái, Chung cũng rình trộm và bị người mẹ phát hiện. Bị bà ấy mắng, nó liền dọa đốt nhà và phá cả ruộng khoai nhà bà ấy.
Về phía Lý Nguyễn Chung, ngay sau khi bị gia đình ông Chấn phát giác được hung thủ thực sự, biết không thể lẩn trốn nên y đã ra đầu thú.
Tại cơ quan điều tra, Lý Nguyễn Chung khai nhận chính mình đã giết chị Hoan để lấy tiền và hai chiếc nhẫn vào tối 15.8.2003; khi đó, y mới 14 tuổi 8 tháng.
Sau khi giết chị Hoan, Chung về nhà thay quần áo dính máu ra ngâm ở chậu. Đến khoảng 4h ngày hôm sau, bà Nguyễn Thị Lành giặt quần áo thấy trong nước ngâm bộ quần áo của Chung có màu hồng thì gọi Chung dậy hỏi: “Có phải hôm qua mày làm chuyện đó không?”, Chung đã thừa nhận.
Lúc đó, bà Lành và ông Chúc bảo Chung về quê ở Lạng Sơn. Chung tiêu hết số tiền 59.000đ lấy được của chị Hoan, sau đó trốn vào Đắc Lắc làm ăn.
Để tránh bị lộ tung tích, trong vòng 3 năm đầu, Chung liên tục đổi chỗ ở và làm trăm công việc cốt để xa quê hương và che giấu tội ác của mình.
Sau khi lẩn trốn được một thời gian, thỉnh thoảng Chung về thăm gia đình vào những dịp quan trọng, sau đó lại trốn biệt tăm tích để tránh bị nghi ngờ.
Việc Chung biến mất khỏi địa bàn không gây chú ý nhiều với người dân, bởi Chung theo bố về khu vực thôn Me mà không hề thông báo tạm trú tạm vắng, nên có đi hay về cũng ít người để ý.
Theo Cơ quan điều tra của VKSND Tối cao, ngay sau khi nhận được đơn kêu oan của gia đình ông Chấn tố giác Chung, cơ quan chức năng đã điều tra, xác minh hung thủ thật sự là Chung nên tổ chức truy tìm.
Khi xác định hung thủ đang ở Đắc Lắc, Cơ quan điều tra đã cử một tổ lần theo chỗ ở của Chung. Tuy nhiên, Chung rất ranh mãnh khi liên tục thay đổi số điện thoại để “cắt đuôi” Cơ quan điều tra.
Theo thống kê, chỉ trong vòng 2 tháng, Chung đã sử dụng gần 100 sim điện thoại và thay đổi chỗ ở liên tục.
Thậm chí, có thời điểm Chung từ Gia Lai, Đắc Lắc trốn về Quảng Ninh rồi sau đó đi sang Trung Quốc, nhưng sau lại quay về lại Đắc Lắc, vì ở đó hắn đã có vợ, một đứa con lớn và một em bé sắp sinh.
Được Cơ quan điều tra kiên trì vận động, ngày 25.10.2013, đối tượng Lý Nguyễn Chung đã đầu thú và khai nhận toàn bộ hành vi giết chị Nguyễn Thị Hoan vào ngày 15.8.2003 để cướp tài sản.
Liên quan đến vụ án, Cơ quan điều tra của VKSND Tối cao cũng đã bắt khẩn cấp ông Lý Văn Chúc (SN 1950, bố của Lý Nguyễn Chung) về hành vi đe doạ giết bà Nguyễn Thị Lành (vợ ông Chúc ở thôn Me, đồng thời là nhân chứng của vụ án) về hành vi “đe doạ giết người”.
Ông Chấn sẽ được bồi thường bao nhiêu tiền?
Về việc bồi thường cho những tổn hại của ông Nguyễn Thanh Chấn, một số số luật sư cho biết, theo quy định tại khoản 2, Điều 32 “Luật Trách nhiệm bồi thường nhà nước”, trong trường hợp Hội đồng thẩm phán TAND Tối cao xét xử tái thẩm huỷ bản án phúc thẩm và đình chỉ vụ án vì ông Chấn không thực hiện hành vi phạm tội giết người, thì Tòa phúc thẩm, TAND Tối cao tại Hà Nội - đã từng tuyên ông Chấn có tội - phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho ông Chấn.
Bởi trên thực tế, TAND Tối cao là cơ quan cuối cùng xác định ông Chấn là người có tội, nên phải chịu trách nhiệm.
Trường hợp của ông Nguyễn Thanh Chấn đã bị tạm giam khoảng gần 3.700 ngày (từ 28.9.2003 đến ngày 4.11.2013), chiểu theo “Luật Trách nhiệm bồi thường nhà nước”, ông Chấn sẽ được bồi thường khoảng trên dưới 520 triệu đồng.
Ngoài ra, nếu xác định ông Chấn bị oan, tòa án sẽ phải khôi phục danh dự cho ông Chấn bằng việc cải chính, xin lỗi công khai bằng các hình thức như trực tiếp xin lỗi, cải chính công khai tại nơi cư trú hoặc nơi làm việc của ông Chấn có sự tham dự của đại diện chính quyền địa phương, đăng lời cải chính, xin lỗi trên một tờ báo trung ương và một tờ báo địa phương trong ba số liên tiếp.