Đã diễn ra cuộc tranh cãi gay gắt giữa các nhà khoa học và đại diện Bộ Tài nguyên - Môi trường xung quanh 2 dự án thủy điện Đồng Nai 6 và 6A tại hội thảo “Các khuyến nghị quá trình ra quyết định của Ủy ban Thế giới về đập” do Mạng lưới Sông ngòi Việt Nam (VRN) tổ chức ở Hà Nội sáng 8-11.
Quá cẩu thả
Tham luận của TS Lê Anh Tuấn, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu ĐH Cần Thơ, với tiêu đề “Thủy điện Đồng Nai 6, 6A: Nhận xét của VRN về báo cáo đánh giá tác động môi trường” trình bày tại hội thảo được rất nhiều đại biểu chú ý. Ông Tuấn nghi ngại về chất lượng báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM) của dự án này vì không đáng tin cậy, chủ yếu dựa trên các đánh giá chủ quan và có nhiều điểm không khả thi.
Cụ thể, đó là việc thủy điện Đồng Nai 6, 6A phải được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư nhưng báo cáo không đề cập. Vườn Quốc Gia (VQG) Cát Tiên thuộc quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học thì phải chọn đây là ưu tiên cao nhất, nếu đặt mục tiêu làm thủy điện là vi phạm điều 11 Luật Đa dạng sinh học.
Ngoài ra, TS Tuấn còn cho rằng báo cáo ĐTM còn bỏ qua nhiều vấn đề quan trọng như không tính đến diện tích rừng bị phá khi làm đường dây tải điện. Phần nghiên cứu động đất kích thích viết rất sơ sài, thiếu thận trọng, dẫn nguồn từ tài liệu tham khảo không đáng tin cậy ở quốc gia không có cùng điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng. Các giải pháp bảo tồn tài nguyên rừng và đa dạng sinh học đề xuất trong ĐTM là không tưởng, thiếu cơ sở thực tế để triển khai thực hiện.
Ông Lê Đức Thắng, Hội Điện kỹ thuật công trình điện, đã vạch rõ tính cẩu thả của báo cáo ĐTM khi cho rằng sẽ trả lại nguồn cá bằng cách nghiên cứu loại turbine để cá chạy qua mà không bị chém nhưng sau đó lại đề xuất sử dụng turbine do Trung Quốc sản xuất là rất mâu thuẫn. “Với vòng quay 200 vòng/phút của turbine cộng với áp lực nước rất lớn, không loại cá nào sống sót khi bơi qua turbine. Nếu chủ đầu tư nghiên cứu sản xuất được loại turbine này thì chuyển sang sản xuất turbine có lãi hơn làm thủy điện” - ông Thắng gay gắt.
Khó giữ đất rừng
Theo TS Lê Anh Tuấn, diện tích rừng bị mất chắc chắn lớn hơn con số được chủ đầu tư dự tính. Nghiên cứu của VRN tại nhiều thủy điện cho thấy trong thực tế, diện tích rừng bị mất do làm thủy điện ở nhiều dự án lớn hơn 30%-35% so với báo cáo. Vấn đề bảo vệ rừng đã được Việt Nam rất coi trọng, từng lấy năm 2011 là năm bảo vệ rừng nhưng cùng thời gian này, Tổ chức Lương Nông Liên Hiệp Quốc (FAO) đã đánh giá Việt Nam là nước phá rừng nguyên sinh lớn thứ 2 trên thế giới, chỉ sau Nigeria.
Một trong những nguyên nhân gây ra tình trạng này là phát triển thủy điện ồ ạt. TS Lê Anh Tuấn cũng nghi ngờ về các tính toán thủy văn và lượng bùn bồi lắng lòng hồ và tỏ ra thất vọng khi báo cáo ĐTM chưa đưa được các thông tin đầy đủ về tác động văn hóa, xã hội của dự án đến từng nhóm người trong khu vực bị ảnh hưởng. Các biện pháp nhằm ngăn ngừa giảm thiểu tác động trong ĐTM là không đầy đủ và không bảo đảm tính công bằng xã hội. Nếu thực hiện hai dự án này, nhà đầu tư giàu đến mấy cũng không đủ tiền trả cho những thiệt hại về môi trường.
TS Đào Trọng Tứ, nguyên phó tổng thư ký Ủy ban Sông Mekong Việt Nam, cho biết chưa thủy điện nào ở Việt Nam thực hiện tái tạo rừng đúng diện tích đã lấy đi như cam kết. Khi xây dựng thủy điện Sông Tranh 2, rừng bị cạo trọc, hỏi chủ đầu tư khi nào hoàn lại diện tích rừng thì Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) không có câu trả lời. “Phải thận trọng vì xây một đập thủy điện giữa rừng sẽ có tác động lớn đến hệ sinh thái, không giống như đào một cái ao trong vườn” - TS Tứ cảnh báo.
Không vì Sông Tranh 2 mà nghi 6, 6A (!)
Điều làm mọi người bất ngờ là những ý kiến đánh giá của giới khoa học về báo cáo ĐTM của 2 dự án thủy điện Đồng Nai 6 và 6A, đã bị ông Nguyễn Vũ Trung, Phó trưởng Phòng Đánh giá môi trường tổng hợp, Cục Thẩm định và đánh giá tác động môi trường (Bộ Tài nguyên - Môi trường) phản ứng rất gay gắt: “Tôi đề nghị, kêu gọi tất cả mọi người phải công bằng khi đánh giá, đừng phiến diện, so đo”.
Ông Trung viện dẫn rằng hiện tại có 40.000 doanh nghiệp đang chết, phần lớn là doanh nghiệp tư nhân vì bị đối xử thiếu bình đẳng với doanh nghiệp Nhà nước. Thủy điện Tuyên Quang hoặc Sông Tranh 2 đều do EVN làm, còn thủy điện Đồng Nai 6, 6A là do tư nhân làm. Các nhà máy thủy điện này hoàn toàn khác nhau. Thủy điện Tuyên Quang và Sông Tranh 2 là thủy điện hồ chứa, còn thủy điện Đồng Nai 6, 6A là đập dâng, không thể thấy Sông Tranh 2 đang có sự cố mà nghi ngại thủy điện Đồng Nai 6, 6A!
“Tôi yêu cầu báo chí, nhà khoa học phải khách quan, trung thực, thể hiện danh dự, lòng tự trọng và tính chịu trách nhiệm của mình. Không thể à ơi theo tâm lý bầy đàn. Các phóng viên, các nhà khoa học có mặt tại hội thảo cần nhìn về tương lai của đất nước, của con cháu mà sống có trách nhiệm. Những phát ngôn trước công luận phải gắn với tự trọng, danh dự, phẩm giá của mình” – ông Trung nói và cho rằng “rất đau lòng” khi phải kêu gọi công bằng, đừng hắt hủi doanh nghiệp tư nhân vì những đóng góp lớn của họ cho đất nước.
Phản ứng có phần thái quá của ông Trung khiến các đại biểu ồn ào phản ứng. TS Lê Anh Tuấn đáp lại: “Tôi nghiên cứu khách quan, độc lập, không phụ thuộc nguồn tài trợ nào. Tôi đã có nghiên cứu về vấn đề này ngay sau khi có chủ trương làm thủy điện Đồng Nai 6, 6A nên không thể nói là tâm lý bầy đàn”.
Ngay sau đó, một đại biểu hỏi TS Tuấn rằng vấn đề thủy điện Đồng Nai trở lên phức tạp có phải do có lợi ích nhóm hay không, TS Tuấn khẳng định có và đó là một trong những lý do khiến phản biện của giới khoa học, các tổ chức độc lập rất có thể bị hạn chế tiếp thu.