Vào ngày 21.01.2014, tại Hội trường Hotel Novotel Centrum, Vác-sa-va đã có cuộc hội thảo thường kỳ do Sở ngoại kiều Ba Lan và International Organisation for Migration (IOM) cùng đứng ra tổ chức, với sự có mặt của nhiều tổ chức phi chính phủ (NGO) trong CH Ba Lan. Đây là một trong hàng loạt những cuộc hội thảo về Dự án „Cần làm tăng hiệu quả quản lý tình trạng di cư ở Ba Lan”, do Thụy Sỹ góp phần cùng tài trợ, trong khuôn khổ chương trình hợp tác với các thành viên mới của Liên minh Châu Âu, mục đích là tạo điều kiện để cho các công dân của các nước thứ ba khác có thể hội nhập với cuộc sống văn minh của Châu Âu.
Trong năm 2013 Ba Lan đã hoàn tất Tập tài liệu „Chính sách Nhập cư và Di dân của Cộng hòa Ba Lan – tình trạng hiện nay và những công việc đưa ra cần làm”, do Ủy ban về Vấn đề Di cư của vài Bộ ngành cùng phối hợp soạn thảo. Vào ngày 20.12.2013 Tập tài liệu này đã được công bố, đã đưa ra để cho người dân và các tổ chức hoặc cơ quan liên quan cùng thảo luận và góp ý kiến. Buổi thảo luận đã được đặt ra với sự điều hành của IOM và do bà Monika Prus, Vụ trưởng Vụ Chính sách Di cư (thuộc Bộ Nội vụ) báo cáo.
Phần I: Di cư hợp pháp và các biện pháp khắc phục tình trạng nhập cư bất hợp phápHiện nay CH Ba Lan đã nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề di cư, bởi vì là người Ba Lan đã chuyển ra nước ngoài sinh sống rất nhiều, đồng thời gần đây người Ba Lan cũng ít quan tâm đến chuyện sinh đẻ, do vậy dân số Ba Lan ngày càng thụt giảm. Trong khi đó, so với các nước Phương Tây khác, tỷ lệ người nước ngoài sinh sống ở Ba Lan vẫn đang còn quá ít. Trước sau Ba Lan cũng phải đón nhận thêm nhiều người nước ngoài. Vậy làm thế nào để có thêm được những công dân mới, mà lại hạn chế được những vấn đề phát sinh, khi xã hội Ba Lan sẽ không còn là một xã hội thuần chủng?
Chính quyền Ba Lan sẽ ủng hộ chuyện nhập cư, nhưng hiện nay những người các dân tộc khác có trình độ, có ý thức chịu khó học hỏi để hòa nhập được vào xã hội Ba Lan - sẽ được Ba Lan ưu tiên hơn trong vấn đề cấp giấy phép cư trú. Có một con đường thuận lợi cho cả Ba Lan và người nước ngoài, đó là việc quảng bá các trường đại học của Ba Lan, để đón ngày càng nhiều sinh viên từ các quốc gia khác, rồi tạo điều kiện cho những sinh viên có ý định ở lại làm việc và sinh sống lâu dài ở Ba Lan, sau khi tốt nghiệp. Do vậy hiện nay đã có chương trình cấp Thẻ Xanh cho những nhân viên có trình độ cao.
Ngoài ra, để các trường đại học ở Ba Lan có thêm khả năng cạnh tranh, hiện nay nhiều trường đã cố gắng đào tạo đội ngũ cán bộ giảng dạy và cũng đã rất thành công trong công việc đào tạo sinh viên bằng ngôn ngữ khác tiếng Ba Lan (thí dụ tiếng Anh).
Tác giả của bài báo đã đưa ra ý kiến là dù các trường đại học có quảng bá nhiều, nhưng nếu lãnh sự quán Ba Lan ở nước ngoài (thí dụ như ở Hà Nội) không có thiện ý cấp visa cho sinh viên (vì vẫn cho là có chuyện sinh viên „giả vờ” đi du học) thì cũng không thể làm cho các trường đại học của Ba Lan ngày càng có thêm nhiều sinh viên ngoại quốc. Ngoài ra chương trình đại học của Ba Lan không hề dể dàng. Do vậy cần tạo cho sinh viên có thêm thời gian để học ngôn ngữ, thậm chí nên vẫn tiếp tục cấp thẻ cư trú cho sinh viên, trong trường hợp nếu thi trượt. Có ý kiến khác cho là sinh viên Mông Cỗ, Trung Quốc và Ấn Độ cũng gặp rất nhiều khó khăn trong công việc xin visa du học, trong khi họ có nhu cầu sang Ba Lan du học. Bộ Nội vụ đã ghi nhận mọi ý kiến, sẽ bàn với Bộ Ngoại giao, rồi sẽ cùng với Bộ Lao động và Chính sách Xã hội soạn thảo ra những công việc cần phải làm, trong đó có việc trợ giúp (cấp học bổng) cho sinh viên và mở thêm ra những chương trình hợp tác trao đổi sinh viên và cán bộ giảng dạy với các trường đại học nước ngoài.
Khi người nước ngoài muốn tìm việc làm ở Ba Lan, họ sẽ được nhận nhiều thuận lợi hơn, chứ không phải khó khăn xin giấy phép lao động như trước, bởi vì sắp tới từng địa phương sẽ có quyền tìm hiểu nhu cầu của thị trường về vấn đề nhân sự và việc làm trong khu vực, để có thể tự đưa ra những quyết định đúng đắn. Thậm chí khi xin giấy phép lao động, sẽ không phải nộp nhiều giấy tờ chứng minh phức tạp, mà chỉ cần có những lời tuyên bố cam đoan của chủ việc làm và của người lao động (người nước ngoài) là đủ.
Về vấn đề khắc phục tình trạng nhập cư bất hợp pháp, nói chung Ba Lan sẽ tuân thủ theo các nguyên tắc của Liên minh Châu Âu, luôn hợp tác với các quốc gia trong Khối Schengen, lập ra những Trung tâm tiếp nhận hồ sơ xin visa trong Khối, trao đổi mọi thông tin về người nước ngoài, để Công an biên phòng mỗi nước dễ dàng tìm hiểu tình hình cụ thể của người nước ngoài. Trong các Phòng visa Tỉnh sẽ có công an biên phòng đến hợp tác, gọi là sỹ quan liên lạc, người này có quyền thu thập mọi tin tức về người nước ngoài, kể cả chuyện phỏng vấn hàng xóm của người nước ngoài, để có đầy đủ mọi thông tin, nếu cần điều tra một vấn đề gì đó.
c
lại, Ba Lan sẽ đào tạo cán bộ của mình hiểu biết
thêm về những phong tục tập quán của người nước
ngoài, để khi tiếp xúc sẽ tránh được những mâu thuẫn
không cần thiết, mọi công việc thủ tục sẽ được
diễn ra theo nguyên tắc mềm dẻo, tôn trọng lẫn nhau,
tránh mọi biểu hiện phân biệt chủng tộc. Trong tương
lai, người nước ngoài có thẻ định cư sẽ có quyền
bầu cử (và ứng cử) trong các cuộc bầu cử chính quyền
tự quản các cấp, để có thể tham gia tích cực vào các
vấn đề và các công việc của địa phương, nơi mình
đang sinh sống cố định.
Phần II: Giúp người nước ngoài hội nhập và vấn đề cấp quốc tịch Ba Lan.
Ba Lan đang cố gắng tìm thêm ngân sách để có thể giúp đỡ người nước ngoài, nhưng hiện nay khả năng của Ba Lan còn có hạn. Do vậy chính quyền Ba Lan có xu hướng sẽ „chọn lọc” người nước ngoài, khi họ muốn sinh sống cố định ở Ba Lan. Đó là vấn đề người nước ngoài phải có ý thức chịu khó học ngôn ngữ Ba Lan, phải tìm hiểu phong tục tập quán của người Ba Lan, để dễ dàng hội nhập. Vấn đề cấp quốc tịch đã được thêm coi trọng về khả năng ngôn ngữ của mỗi người nước ngoài.
Hiện nay, trong Bộ luật mới về người nước ngoài, chưa có nhu cầu phải có bằng ngôn ngữ tiếng Ba Lan, khi người nước ngoài muốn xin thẻ định cư. Nhưng điều này mới chỉ tạm thời được hoãn lại, trong tương lai thì vấn đề cần biết tiếng Ba Lan sẽ là điều kiện bắt buộc. Có thể người nước ngoài không nhất thiết phải thi được bằng B1 mà chỉ cần bằng A chẳng hạn.
Tác giả của bài báo đã đưa ra ý kiến là đối với người Việt Nam, tiếng Ba Lan là một ngôn ngữ rất khó, nhiều người Việt Nam có thể sẽ không có khả năng thi đỗ, để nhận bằng cấp, nhưng họ vẫn có thể sinh sống hòa nhập được với xã hội Ba Lan. Liệu có thể thay đổi yêu cầu nhất thiết cần có bằng B1 hay bằng A sang thành một nghĩa vụ là họ phải tham gia một khóa đào tạo tiếng Ba Lan hay không? Câu trả lời của bà Vụ trưởng là Ba Lan biết được điều đó, nhưng đó là nguyên tắc chung cho tất cả mọi người nước ngoài, ngoài ra cần làm như vậy thì người nước ngoài sẽ có ý thức chịu khó học tiếng Ba Lan hơn (để không tiếp tục sống trong một cộng đồng khép kín). Ngoài ra Ba Lan chưa có đủ kinh phí để đào tạo người nước ngoài (miễn phí) với một số lượng lớn các tiết học tiếng Ba Lan.
Ngược lại, Ba Lan sẽ đào tạo cán bộ của mình hiểu biết thêm về những phong tục tập quán của người nước ngoài, để khi tiếp xúc sẽ tránh được những mâu thuẫn không cần thiết, mọi công việc thủ tục sẽ được diễn ra theo nguyên tắc mềm dẻo, tôn trọng lẫn nhau, tránh mọi biểu hiện phân biệt chủng tộc. Trong tương lai, người nước ngoài có thẻ định cư sẽ có quyền bầu cử (và ứng cử) trong các cuộc bầu cử chính quyền tự quản các cấp, để có thể tham gia tích cực vào các vấn đề và các công việc của địa phương, nơi mình đang sinh sống cố định.
Phần III: Chương trình Bảo trợ người nước ngoài ở Ba Lan.
Tùy theo khả năng của Ba Lan, dần dần người nước ngoài sẽ được nhận nhiều sự trợ giúp, đặc biệt là khi sinh sống trong các Trại trục xuất (Trại có canh gác) và sẽ được trợ giúp cả sau khi được ra khỏi trại, cụ thể là sẽ được chính quyền giúp đỡ tìm việc làm hay là cung cấp nhà cửa. Có ý kiến cho là nên chuyển các Trại như vậy sang vùng Tây Ba Lan, bởi vì ở đó điều kiện kinh tế khá hơn.
Khi được nhận thẻ tỵ nạn, người nước ngoài sẽ được Ba Lan cung cấp hỗ trợ tài chính. Sắp tới, khi người nước ngoài nộp đơn xin quyền tỵ nạn, mặc dù chưa có kết quả, nhưng người đó cũng sẽ được nhận một vài sự trợ cấp kinh tế.
Ngoài ra Ba Lan cũng sẽ có chương trình theo dõi (quan tâm) đến số phận của những người nước ngoài, ngay cả khi họ bị từ chối, không được cấp thẻ cư trú ở Ba Lan. Như vậy để chính quyền dễ quản lý và để biết được thông tin về số lượng người nước ngoài đang có mặt ở Ba Lan. Có thể là sẽ cấp cho mọi người nước ngoài số điện tử công dân (PESEL), hiện nay chưa thực hiện được vì các phòng đăng ký hộ khẩu đang có quá nhiều công việc cần làm.
Thẻ nhân đạo (pobyt tolerowany) sẽ chỉ cấp cho những người nước ngoài, khi mà họ chứng minh được là nếu họ bị trục xuất về quốc gia xuất xứ thì sức khỏe và tính mạng của họ sẽ bị nguy hiểm. Do vậy cần chứng minh được là ở nước mình đang có nội chiến, nạn đói đang hoành hành hay là khi bị trục xuất thì sẽ bị chính quyền chà đạp dã man hoặc sẽ bị ngược đãi, bị đối xử thậm tệ, bị mất quyền con người v.v...
Tác giả của bài báo đã đưa ra câu hỏi bà Vụ trưởng là có một số lượng khá nhiều người Việt Nam không được nhận quy chế tỵ nạn, nhưng họ đã nhận được thẻ nhân đạo mà Ba Lan đã cấp cho họ với số liệu nhân sự mà họ đã đưa ra trước đó, khi khai báo (trong Trại trục xuất), nhưng hiện nay họ vẫn không có bất cứ một giấy tờ thông hành gì khác, vậy thì tương lai của họ sẽ ra sao, Ba Lan sẽ tiếp tục hỗ trợ những trường hợp như vậy không? Câu trả lời là hiện nay trong các Bộ luật của Ba Lan đã có đấy đủ mọi khía cạnh, không cần có thêm sự thay đổi gì về vấn đề này. Bởi vì là đang có điều luật là nếu người nước ngoài chứng minh được là Đại sứ quán hoặc chính quyền quốc gia xuất xứ của mình đang cố tình không (thể) cấp giấy tờ thông hành (hộ chiếu) cho họ, thì khi đó Ba Lan vẫn tiếp tục cấp giấy thông hành cho người nước ngoài, để họ có thể thuận lợi đi lại mọi nơi. Còn khi không chứng minh được điều đó, thì trách nhiệm của người nước ngoài là cần phải xin bằng được giấy tờ thông hành (hộ chiếu) từ chính quyền quốc gia xuất xứ của mình.
Trách nhiệm cấp giấy thông hành cho người nước ngoài là thuộc vào thẩm quyền của Tỉnh trường (cụ thể là của Phòng Vụ việc Người nước ngoài – thường gọi tắt là Phòng visa). Tại đó người ta thường xét đơn từng trường hợp cụ thể của từng người nước ngoài, để xem người đó có đủ điều kiện để phía Ba Lan tiếp tục hỗ trợ (cấp giấy thông hành) nữa hay không. Do vậy, mỗi người phải tích cực viết đơn từ, nộp thêm hồ sơ, để chứng minh được cho trường hợp của bản thân là không thể có khả năng xin được cấp hộ chiếu từ quốc gia xuất xứ. Khả năng thành công sẽ tùy vào lý lẽ của người nước ngoài và góc độ thiện ý (nhận xét) của Phòng visa trong từng tỉnh.
Ngô Hoàng Minh