KAMIL TURECKI
Trước hết là Trung Quốc
Trong vòng vài thập kỷ, người Mỹ đã tập trung chủ yếu vào Trung Đông, tăng cường các hoạt động ở Afganistan và Irac sau vụ tấn công 11/09/2001 vào tòa tháp đôi World Trade Center ở New Jork. Chính quyền Donald Trump đã cắt khuynh hướng này trong chính sách ngoại giao, thuyết phục giới tinh hoa ở Washington rằng Trung Quốc mới là mối đe dọa tiềm năng lớn nhất cho Hoa Kỳ hiện nay và trong các thập kỷ tới.
Người Mỹ nhắc tới nguy hiểm về việc tiến nhanh công nghệ của Trung Quốc, chủ yếu trong lĩnh vực thông tin diện thoại thế hệ mới. Tổng thống Trump tiến hành một chính sách nhất quán, loại các nhà cung cấp phần mềm và linh kiện của Trung Quốc khỏi thị trường Mỹ. Cuộc chiến tranh thương mại và thuế , chiến dịch chống nhà khổng lồ công nghệ Huawei và „danh sách đen” loại các hãng và ứng dụng của Trung Quốc khỏi thị trường đã dẫn đến việc đóng cửa các cơ quan ngoại giao – đó là các bước leo thang trong quan hệ Washington- Bắc Kinh.
Nhà cầm quyền Mỹ cũng tăng gấp đôi sự ủng hộ với Đài Loan (chủ yếu trong việc bán vũ khí), xây dựng mối quan hệ tốt nhất với hòn đảo mà Trung Quốc coi là „hòn đảo ly khai” và là một phần không tách rời khỏi lãnh thổ Trung Quốc. Điều này cũng liên quan đến các bước đi ngày càng táo bạo hơn ở vùng biển Đông, nơi có nhiều dầu mỏ và khoáng sản, một vùng có các đường hàng hải buôn bán quan trọng đi qua. Việc cắt nước Mỹ khỏi vùng biển này sẽ gây vết nứt nghiêm trọng cho nền kinh tế Hoa Kỳ. Do vậy Mỹ cũng đã tăng cường việc cộng tác trong khuôn khổ chính sách địa phương với nhóm „Quad” (có sự tham gia của Ấn Độ, Nhật Bản và Úc).
Những người Cộng hòa cùng ông Donald Trump đứng đầu đã tạo ra một cơ sở bền vững để chống lại và cạnh tranh với Trung Quốc. Đây là thành công lớn nhất của nhà cầm quyền Mỹ, nếu chú ý đến cả những lời các ông Barack Obama và George W. Bush cũng đã nói – rằng thế kỷ XXI là „thế kỷ của Thái Bình Dương”, trong đó có việc tăng cường sự cạnh tranh Mỹ-Trung.
Triều Tiên. Một thời điểm lịch sử và cơ hội bị bỏ lỡ?
Đầu nhiệm kỳ, mối quan hệ giữa Hoa Kỳ và Triều Tiên không phải êm đẹp. Các cách làm cũ đã quay lại như việc đe dọa phóng tên lửa của Triều Tiên. Trump đã trả lời là nếu điều đó xảy ra, họ sẽ gặp sự đáp trả bằng „lửa và sự căm giận” của Hoa Kỳ.
Cuối cùng thì Trump đã làm được một điều mà chưa một vị tổng thống Mỹ nào làm được – đó là việc gặp nhau trực diện với nhà lãnh đạo Triều Tiên. Điều này chắc chắn sẽ được ghi vào lịch sử thế giới. Các lời tuyên bố rất hoành tráng, nhưng đáng tiếc mọi thứ chỉ kết thúc ở đó. Việc phi hạt nhân hóa bán đảo này đang mắc lại ở điểm chết.
NATO. Cú nện vào mũi
Nhà lãnh đạo Mỹ luôn lợi dụng các cuộ gặp gỡ trên diễn đàn NATO để làm mất thể diện các đồng minh. Ông tuyên bố rút quân đội khỏi Đức, nhưng trước hết cái cách ra quyết định đấy lại đặt lên bàn cân sự tin cậy lẫn nhau trong mỗi quan hệ giữa hai bờ Đại Tây Dương – đo là các lời cáo buộc chính đối với tổng thống Trump.
Tổng thống định thử bằng cách này để gây sức ép cho các nước khác trong đồng minh tham gia nhiều hơn cả về tài chính lẫn quân sự vào sự phát triển của tổ chức. Các yêu sách lớn nhất hướng về phía các hàng xóm phía Tây của Ba Lan.
Theo những người bảo vệ thái độ cứng rắn của tổng thống Trump, thì ông không có cách nào khác để ra tín hiệu cho sự cần thiết phải thay đổi cấu trúc già nua này của tổ chức Đồng minh.
Israel, hay „bình minh của một Trung Đông mới”
Việc chuyển đại sứ quán Mỹ từ Tel Aviv về Jerozolim đã gặp phải sự phản đối mạnh của các nước Hồi giáo, đã có nguy cơ làm tăng độ căng thẳng trong vùng và cuộc xung đột mới với người Palestin. Tuy nhiên đã không có việc lan rộng xung đột. Ở Mỹ, nước đi này của ông Trump được sự ủng hộ mạnh của cả hai phe chính trị đối lập. Đến hôm nay dường như quyết định này sẽ không đảo lại được nữa. Ông Joe Biden cũng thừa nhận là sẽ giữ đại sứ quán Mỹ ở Jerozolim ngay cả khi sự ủng hộ lịch sử của hai phía với Israel sau này nếu có giảm đi đôi chút trong nội bộ phe Dân chủ.
Một thành công không còn nghi ngờ gì nữa của chính quyền Trump là đưa đến việc bình thường hóa quan hệ giữa Israel và hai đồng minh gần gũi của Washington ở vùng vịnh Ba Tư – đó là Tiểu vương quốc Ả rập thống nhất và Bahrajn. Hiệp định đã được ký vào giữa tháng 9 năm 2020. Theo lời vị tổng thống đang ra đi thì đây là một „bình minh của một Trung Đông mới”, và dù rằng Israel cộng tác với các nước Ả rập từ nhiều năm, nhưng các cuộc hội đàm chỉ ở hậu trường. Giờ sự không ưa thích nhau trước đây đã chuyển thành sự cởi mở.
Cái gọi là Chính phủ Hồi giáo đã bị làm tan rã
Cuộc chiến của người Mỹ dưới sự lãnh đạo của ông với các chiến binh của Chính phủ Hồi giáo cũng đã thành công, kết thúc bằng việc tiêu diệt thủ lĩnh tự phong Abu Bakra al-Baghdadi vào tháng 10/2019. Ở thời điểm đỉnh cao vào năm 2014, ISIS đã kiểm tra một khu vực trên 41 nghìn dặm vuông vùng lãnh thổ giữa Irac và Syria, nơi có trên 7 triệu người sống.
Thất bại của những binh sĩ Thánh Chiến cũng là một thành tích quân sự của chính quyền Trump, ngay cả khi một phần, nó là chiến lược đã được nhà cầm quyền thời Obama khởi động chậm. Tuy nhiên ta không được quên là việc phá vỡ lãnh thổ và tổ chức hành chính của Nhà nước Hồi giáo không có nghĩa là cái chết hoàn toàn của ISIS, hệ tư tưởng của nó vẫn tồn tại tiếp tục, và các nhóm hoạt động dưới ngọn cờ Thánh Chiến vẫn còn tiến hành các cuộc tấn công ở Afganistan, Irac, Syria, Ai Cập và ở Tây Phi.
Người Kurd bị để mặc lại một mình
Trump đã quyết định vào đầu tháng 10/2019 là sẽ rút quân đội mỹ khỏi miền người Kurd nắm quyền kiểm tra ở bắc Syria. Chỉ sau đó hai ngày các lực lượng Thổ đã tấn công vào những người Kurd yếu hơn này mà Ankara gọi là những kẻ khủng bố.
Người Kurd đã nói đay là sự phản bội và cú đâm vào lưng mình, họ buộc phải tìm sự bảo vệ của những người ủng hộ chế độ của người thủ lĩnh Syria Baszara al Asada và đồng minh Nga của họ. Nhà cầm quyền Mỹ đã trả lời bằng trừng phạt Thổ, một đồng minh trong NATO, cuối cùng cũng đã dẫn đến các cuộc hội đàm về ngừng bắn. Thỏa thuận này cho phép người Kurd ở Syria rút lui và chia vùng lãnh thổ dọc biên giới Syria-Thổ bới các lực lượng Thổ, Nga và quân của chính phủ Syria.
Xung đột với Iran
Trump đã đạt được mục đích của mình và thực hiện lời cam kết khi ra tranh cử là rút khỏi hiệp ước hạt nhân ký với Iran năm 2015, một thành công ngoại giao của chính quyền Barack Obama. Hoạt động của ông được những người ủng hộ ca ngợi. Theo họ thì ông Obama đã phạm sai lầm và làm Iran mạnh hơn ở vùng này.
Ngược lại thì phe Dân chủ phản đối các động tác này củaTrump, họ cho rằng cắt bỏ thỏa thuận sẽ để cho Iran sẽ làm giầu uran và tăng cường sức mạnh nguyên tử của mình vì không bị kiểm soát.
Trong thời Trump, viên tướng đứng đầu của Iran Kasem Sulejmani, một trong những nhân vật quan trọng nhất cở Cận Đông đã chết do tay người Mỹ. Ông là một trong những người thân cận nhất của giáo chủ Ali Chamenei, người lãnh đạo đơn vị tinh nhuệ Al-Kuds, lực lượng tấn công của Iran. Pentagon buộc tội cho đơn vị này đã giết ít nhất 608 lính Mỹ trong các năm 2003–2011.
Cái chết của tướng Sulejmani gây ra rất nhiều cuộc phản đối ở Iran. Trong vụ tấn công mà chính tổng thống chỉ huy, tướng Abu Mahdi al-Muhandis, người chỉ huy cảnh sát của Irac cũng bị chết. Đây là phản ứng cho vụ tấn công vào đại sứ quán Mỹ và lính Mỹ ở Irak mà theo Mỹ là do Iran xúi dục.
Đáp lại, tòa án Iran đã ra lệnh bắt giam tổng thống Donald Trump do vụ giết các tướng Kasem Sulejmani và Abu Mahdi al-Muhandis và đầu năm nay.
Trong các tuần lễ cuối cầm quyền, tổng thống được các cố vấn khuyên bỏ ý dịnh tán công Iran, cảnh báo ông việc ấy có thể dẫn tới mở rộng cuộc xung đột.
Các tổ chức quốc tế. Phá hoại các di sản của Obama hay bảo vệ quyền lợi của nước Mỹ?
Việc rút lui của Hoa Kỳ khỏi các hiệp ước giải trừ quân bị ký từ thời chiến tranh lạnh, theo những người ủng hộ tổng thống Trump, sẽ không kìm hãm các khả năng của Hoa Kỳ trước Trung Quốc hay Nga. Việc rút lui khỏi hiệp định INF („Thỏa thuận về phá hủy hoàn toàn các đầu đạn tên lửa tầm trung” – biên tập) đã gây ra các nghi ngại của một phần các thành viên của NATO, chủ yếu là Đức và Pháp.
Sau nhiều năm vi phạm từ phía Nga, hiệp ước INF trong thực tế không tồn tại. Mặc dù vậy, việc xé bỏ hiệp ước này dẫn tới sự thay đổi hình thức kiểm tra cuộc chạy đua vũ trang bất lợi cho châu Âu. Hơn nữa, vào tháng 10/2020, Hoa Kỳ còn bác bỏ đề nghị của tổng thống Nga Vladimir Putin về việc kéo dài thêm một năm, không có điều kiện gì hiệp ước năm 2010 về hạn chế vũ khí chiến lược. Hiệp ước mới về giảm vũ khí chiến lược (START) có giá trị đến tháng 2/2021. Theo các nhà phê phán thì quyết định này làm tăng triển vọng của một cuộc chạy đua vũ trang tiếp theo.
Tháng 11/2020, Hoa Kỳ cũng chính thức rút lui, không là một phía ký hiệp ước quốc tế về „bầu trời mở” cho phép kiểm tra các di chuyển của quân đội. Đây là một hiệp ước quốc tế khác mà ông Trump rút lui, lấy lý do là Nga không tôn trọng nó.
Theo quyết định của ông Trump, người Mỹ cũng thôi tài trợ và cuối cùng đã rút khỏi các tổ chức như Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Hội đồng nhân quyền của Liên hiệp quốc và UNESCO. Những người ủng hộ ông nói các việc làm này cần thiết để mọi người thấy sức ỳ của các tổ chức này, họ bảo đây là các tổ chức giả tạo vì cho phép các nước nổi tiếng vi phạm nhân quyền như Trung Quốc hay Venezuela lại lên phát biểu về nhân quyền.
Những người phê phán ông thì nói các động tác của Hoa Kỳ phá hủy trật tự thế giới đang có, làm mất vai trò của Mỹ trên trường quốc tế và đồng thời cho phép Trung Quốc tăng cường ảnh hưởng của mình ở Liên hiệp quốc.
Donald Trump đã làm rất nhiều để thay đổi các chính sách mà phe Dân chủ đã tạo ra trong tám năm cầm quyền. Tổng thống ra khỏi thỏa thuận về khí hậu ở Paris, nới rộng việc thải khí độc vào môi trường. Các hoạt động này gặp nhiều phê phán trong cộng đồng quốc tế.
Hoa Kỳ dưới thời Trump cũng rút lui khỏi Hiệp ước tự do thương mại xuyên Thái Bình Dương (TPP), mà nhà cầm quyền Obama coi là đối trọng với ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc. Hiệp ước đã được 12 nước châu Á và Thái Bình Dương, đại diện cho 40% thương mại thế giới, ký vào năm 2015. Trước khi ông lên cầm quyền, TPP đã được coi là một bộ phận quan trọng gắn kết các quan hệ đồng minh ở châu Á.
Người lãnh đạo nước Mỹ cũng đã thực hiện lời cam kết khi ra tranh cử và thay đổi hiệp ước NAFTA (hiệp ước về thương mại tự do của ba nước Bắc Mỹ: Hoa Kỳ, Canada và Mehico, có hiệu lực từ năm 1994 và được thương lượng lại từ 2017). Tháng 1/2020, USMCA được sự ủng hộ của cả hai đảng đã thay thế cho NAFTA, mà theo tổng thống thỏa thuận cũ đánh vào thị trường lao động Mỹ. Ông tuyên bố khi vận động tranh cử rằng đây là một thắng lợi trong chính sách kinh tế của mình.
Chọc tức Biden?
Trong chiến dịch vận động tranh cử cách đây hơn 5 năm, Trump đã hứa rút hoàn toàn quân đội Mỹ khỏi các cuộc chiến tốn kém ở Trung Đông. Dù ông chưa làm được hoàn toàn điều này, nhưng vào tháng 11/2020 ông đã buộc Lầu năm góc giảm số lính và nhân viên chỉ còn 2,5 nghìn cả ở Irac và ở Afganistan.
Những người phản đối chiến tranh vui mừng chào đón quyết định này. Nhưng những người khác cảnh báo là nó sẽ trói tay ông Joe Biden, khi ông này phải nằm vào tình thế khó khăn trong các cuộc hòa đàm với phe taliban, do ở vị trí yếu thế hơn nhiều.
Nguyễn Hữu Viêm
Nguồn: USA. Polityka zagraniczna Donalda Trumpa - Wiadomości (onet.pl)