Những năm gần đây, gần như trước kỳ họp QH nào, câu chuyện nâng cao hiệu quả hoạt động của QH… cũng được nêu ra. Có lẽ đã tới lúc cần đặt vấn đề một cách “sát sườn” hơn: Làm thế nào để cân, đong, đo, đếm được chất lượng ấy?
Hiệu quả hoạt động của cơ quan lập pháp phụ thuộc vào chất lượng của đại biểu Quốc hội (ĐBQH) và mức độ thực quyền của QH đối với cơ quan hành pháp. Nếu nói hiện nay năng lực lập pháp ở ta còn yếu, thì cứ phải tiên trách đại biểu, hậu trách cái cơ chế quyết định thực quyền của QH.
Tiên trách ĐBQH
Điểm chung dễ nhận thấy ở đa số ĐBQH của ta là tính hiền, hiểu theo nghĩa ít nói, ít phát biểu trong phiên họp toàn thể, và ít tiếp xúc báo chí. Có lẽ vì thế mà mỗi khóa, có vài trăm ĐBQH nhưng chỉ vài gương mặt "nổi": Nguyễn Ngọc Trân, Tôn Nữ Thị Ninh (khóa 11), Nguyễn Minh Thuyết, Dương Trung Quốc, Nguyễn Đình Xuân (khóa 12)...
Các ĐB này nổi bật giữa hàng trăm ĐB là bởi họ thường xuyên có ý kiến chất vấn trong mỗi kỳ họp QH, luôn sẵn sàng trả lời phỏng vấn của giới truyền thông, được công luận (báo chí và dân chúng) nhắc tới nhiều.
Tình trạng này, quả thật, hơi bất bình thường, vì đúng ra việc thay mặt cử tri chất vấn và giám sát hoạt động của Chính phủ, cũng như duy trì tiếp xúc với các kênh báo chí để truyền tải thông tin tới công luận, phải là một phần việc đương nhiên của các ĐB. ĐBQH chẳng nên nổi tiếng vì đã làm những nhiệm vụ đương nhiên của mình.
Tương tự, đã chất vấn thì dễ phải quyết liệt, cho nên khi dư luận trầm trồ thấy một số ít ĐB nêu trên hay đưa ra các câu hỏi gai góc, ta chẳng biết nên buồn hay vui: Hỏi vậy mà đã là "mạnh bạo quá", "đụng chạm quá" hay sao?
Vì đa số các ĐB "hiền" như thế, nên những người quan tâm theo dõi các kỳ họp QH khó mà hài lòng. Cử tri Trần Trinh Mạnh (phường Yên Hòa, Cầu Giấy, Hà Nội) nhận xét: "Người dân đã bầu các đại biểu để đại diện cho quyền lợi và tiếng nói của họ, trong khi dân có rất nhiều bức xúc mà đại diện của mình lại thường im lặng trên diễn đàn QH. Đây là điều khó chấp nhận".
Im lặng ngồi dự họp đã đành, còn có những ĐBQH im lặng không dự. Cử tri Nguyễn Phi Long (phường Điện Biên, Ba Đình, Hà Nội) đã bày tỏ sự bức xúc trước hiện tượng nhiều phiên làm việc của QH trống rất nhiều ghế: "Đại biểu nào vắng mặt nhiều thì không nên tham gia QH".
Hiện tượng này được phỏng đoán là do các ĐB đó bận việc khác, bởi lẽ tới 70% ĐBQH của ta hiện nay là ĐB kiêm nhiệm. Nhiều ĐB còn làm Bộ trưởng, Thứ trưởng trong cơ quan hành pháp, nên quỹ thời gian tất nhiên phải san sẻ cho cả hai việc "đá bóng" và "thổi còi".
Còn sự "im lặng khó hiểu" của số đông ĐBQH trước Hội trường thực ra cũng không quá khó hiểu. Một gương mặt kỳ cựu trong số các ĐBQH khóa XII, ông Nguyễn Minh Thuyết, từng giải thích rằng có những ĐB là người địa phương, ít có điều kiện tham dự thường xuyên những sự kiện chính trị lớn như họp QH.
"Đã vậy, mà lại phải tham gia ý kiến về các vấn đề kinh tế - xã hội phức tạp thuộc những lĩnh vực không phải chuyên môn của mình, thì họ dễ cảm thấy e ngại" - ông Thuyết cho biết.
Có những ĐBQH còn rất trẻ. Có ĐB là người dân tộc thiểu số. Khóa XII, lại có người còn đang đi tìm việc khi được bầu làm ĐBQH. Đặc biệt hơn nữa, như Chủ tịch QH Nguyễn Phú Trọng từng "tiết lộ": "Không loại trừ cả trường hợp nhiều người không thích làm đại biểu đâu nhưng vì công việc nên phải làm".
Những ĐB như vậy, nếu im lặng ngồi dự phiên họp toàn thể của QH, cũng là điều dễ hiểu.
Hậu trách cơ chế
Tuy nhiên, sẽ là không thỏa đáng nếu quy hoàn toàn chất lượng hoạt động của cơ quan lập pháp cho năng lực của ĐBQH. Nhìn vào danh sách ĐBQH các khóa từ khóa 9 tới nay (khóa 12), có thể thấy mặt bằng trình độ của ĐBQH đã tăng lên đáng kể (tạm theo một tiêu chí là bằng cấp):
- Khóa 9 (1992-1997): 395 ĐB, trong đó 222 ĐB tốt nghiệp ĐH hoặc sau ĐH, chiếm tỷ lệ 56,2%;
- Khóa 10 (1997-2002): 450 ĐB, trong đó 411 người tốt nghiệp ĐH hoặc sau ĐH, chiếm tỷ lệ 91,33%;
- Khóa 11 (2002-2007): 498 ĐB, trong đó 465 người tốt nghiệp ĐH hoặc sau ĐH, chiếm tỷ lệ 93,37%;
- Khóa 12 (2007-2011): 493 ĐB, trong đó 473 người tốt nghiệp ĐH hoặc sau ĐH, chiếm tỷ lệ 95,94%
(nguồn: Văn phòng QH)
Bên cạnh đó, có một thực tế là vào những kỳ họp đầu tiên của mỗi khóa QH, các ĐB thường vào cuộc rất sôi nổi. Càng các kỳ họp về sau, không khí càng bớt "nóng", và rồi đến khi nhiều vấn đề không được giải quyết triệt để như mong đợi của một bộ phận cử tri, thì câu hỏi về chất lượng hoạt động của QH lại tiếp tục được đặt ra.
Kỳ họp thứ 5 QH khóa 12 vừa qua, báo cáo kinh tế - xã hội được trình QH khá muộn, báo cáo về dự án khai thác bô-xít Tây Nguyên phải được "nhắc" đôi lần, Chính phủ mới gửi QH. Chương trình nghị sự cũng không có nội dung thảo luận nào riêng về đại dự án này. Trong khi một trong các chức năng hiến định của lập pháp là "quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước".
Tương tự, mặc dù UB Tài chính - Ngân sách của QH cũng thấy rõ, trong gói kích cầu của Chính phủ có những khoản thuộc thẩm quyền QH và phải có ý kiến QH, nhưng chủ trương kích cầu đã được Chính phủ quyết định nhanh gọn, và UB thì đã nhất trí cao, tán thành nhanh.
Gói kích cầu chiếm gần 10% GDP mà được thông qua mau chóng như vậy, chứng tỏ công tác quản lý vĩ mô ở ta nhiều khi cũng khá... thuận lợi, nhất là nếu so sánh với một số quốc gia khác. Ở khía cạnh ngược lại, điều này cho thấy vai trò của QH trong các vấn đề quan trọng của đất nước hãy còn nặng tính hình thức.
Nhìn vào hoạt động của cơ quan lập pháp, TS Hoàng Ngọc Giao (Viện Nghiên cứu chính sách, pháp luật và phát triển) đặt câu hỏi: "Liệu dự án bô-xít, một dự án nằm trên địa bàn hết sức quan trọng không chỉ về văn hóa, môi trường mà còn với an ninh, quốc phòng; việc mở bể than ở châu thổ sông Hồng, hay việc tung ra các gói kích cầu của Chính phủ, có phải là những vấn đề trọng đại của đất nước hay không?
Nếu phải, quyền của QH, quyền thật sự ấy, trong những vấn đề đó là gì, tới đâu?".
Câu trả lời nằm ở cơ chế cho sự vận hành của QH, cơ chế đảm bảo quyền lực thực sự của QH.
QH cần tự "làm luật"
Cứ như hiện nay thì ngay trong quy chế hoạt động của QH, cũng đã có những điểm hạn chế năng lực chất vấn, kiểm tra và giám sát của ĐB.
Một ví dụ đã được báo chí nhắc tới nhiều là quy định về đề xuất bỏ phiếu. Để một vấn đề được đưa ra biểu quyết tại QH, cần một trong bốn điều kiện:
- có đề nghị của Chính phủ;
- có đề nghị của UB Thường vụ QH;
- có đề nghị của một UB chuyên trách liên quan trong QH;
- có đề nghị của tối thiểu 20% số ĐBQH.
Trong số này, điều kiện "tối thiểu 20% số ĐBQH" rất có thể mâu thuẫn với thực tế. Như ĐB Dương Trung Quốc nhận định: "QH có tới 92% là đảng viên, mà đã là đảng viên thì khi quyết định các vấn đề, phải tuân thủ theo định hướng của tổ chức". Nghĩa là, trên thực tế, khó mà đạt được tỷ lệ 20% số ĐBQH nhất trí đưa một vấn đề ra biểu quyết.
Do vậy, để tăng tính hiệu quả, cơ quan lập pháp cần xây dựng cơ chế cho sự vận hành của chính mình. Nói cách khác, trước hết, các nhà làm luật cần tự... cởi trói.
Đổi mới phương thức lãnh đạo
Bên cạnh việc QH hoàn thiện cơ chế và bản thân mỗi ĐB tự nâng cao năng lực bản thân, rất cần có sự đổi mới phương thức lãnh đạo để đảm bảo QH có thực quyền.
Sẽ khó có một QH hiệu quả nếu như với mỗi quyết định "đã rồi" của Chính phủ, "QH cũng chỉ có thể nhắc nhở, lưu ý các cơ quan Chính phủ "rút kinh nghiệm" thôi", như ĐB Nguyễn Minh Thuyết từng thừa nhận.
"Nhiều khi, trong suy nghĩ thì mình bất bình đấy, nhưng khi chất vấn mình không được thể hiện thái độ quá. Chất vấn xong, đưa ý kiến của mình xong, Chính phủ không làm theo thì mình cũng phải chấp nhận, vì thực ra ý kiến của ĐBQH cũng chỉ là một ý kiến thôi" - ông Thuyết nhấn mạnh.
ĐBQH là người đại diện cho cử tri, cho nhân dân. Nếu ý kiến của ĐBQH "cũng chỉ là một ý kiến", thì nghĩa là tiếng nói của nhân dân cũng chỉ... như vậy mà thôi.
Cuối cùng, mặc dù Chủ tịch QH Nguyễn Phú Trọng cho rằng thời gian qua QH đã phát huy khá tốt vai trò giám sát hành pháp, nhưng thực tế là những phản ứng của QH lại chỉ đến sau khi Chính phủ đã có quyết định (các dự án bô-xít, gói kích cầu, mở bể than sông Hồng), và về căn bản là đồng thuận.
Cách đo chuẩn xác về hiệu quả hoạt động của QH, đó là trả lời câu hỏi: Mỗi ĐBQH, mỗi cử tri, đã cảm thấy tiếng nói của mình có khả năng thay đổi chính sách Nhà nước hay chưa?
Một khi ĐB chưa cảm thấy "sức mạnh" của mình, thì chứng tỏ QH vẫn chưa thực hiện tốt vai trò "cơ quan quyền lực cao nhất" được cử tri đặt niềm tin và có bổn phận thực hiện niềm tin ấy.
Đoan Trang (vietnamnet)