Không tin lời nói của Thần
Nguyễn Khắc Tuy (? - ?) người xã Trạm Du, huyện Lang Tài, xứ Kinh Bắc (nay thuộc xã Cẩm Sơn, huyện Lương Tài, Bắc Ninh) đỗ Tiến sĩ khoa Quý Mùi (1553) đời Mạc Phúc Nguyên, làm quan đến chức Thượng thư, tước Tùng Nham hầu. Tương truyền khi còn là học trò ông có đến chùa Yên Tử (nay thuộc Quảng Ninh) chơi và cầu mộng. Thần báo mộng rằng:
- Đến 60 tuổi mới đỗ đạt!
Nguyễn Khắc Tuy thức dậy, tức mình liền đọc một bài thơ bác lại lời thần:
Sách thuộc, văn hay, sự chẳng ngờ,
Trong ba mươi tuổi đỗ thì vừa
Thần nhân sao nói sai lầm vậy!
Đến sáu mươi thời đã Thượng thư.
Sách Tục biên Công dư tiệp ký viết: “Khoa ấy quả nhiên ông đỗ Tiến sĩ mà tuổi chưa đến 30. Khi ông 60 tuổi đã làm đến chức Thượng thư. Chiêm bao có khi nói ngược lại. Thần lý vốn thật vi diệu”.
 |
| Văn Miếu Quốc Tử Giám hiện còn 82 tấm bia đá. Ảnh IE |
“Tiến sĩ khoa này quyết lấy tươi”
Trần Vĩnh Tuy (1532 - ?), người làng An Dật, xã Thái Tân, huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách, trấn Hải Dương (nay là thôn An Dật, xã Thái Tân, huyện Nam Sách, Hải Dương). Năm Qúy Mùi (1553) ông ứng thí, khi sắp thi Hội, một đêm nằm ngủ thấy thần báo mộng rằng năm 30 tuổi sẽ đỗ Tiến sĩ. Khi thức dậy ông mới làm ngay một bài thơ:
Tiến sĩ khoa này quyết lấy tươi!
Cớ chi còn đợi đến ba mươi?
Thần nhân nói thế là sao vậy?
Nên ở người ta, há ở trời!
Quả nhiên, khoa ấy Trần Vĩnh Tuy đỗ và không chỉ đỗ Tiến sĩ mà là đỗ Thám hoa, năm đó ông mới 21 tuổi. Sau này làm quan trải các chức Thừa chánh sứ đạo An Bang, Hữu Thị lang bộ Lễ.
Phản ứng lại lời của thần trong giấc mộng
Nguyễn Đăng Đạo (1651 - 1719) sau đổi tên là Nguyễn Đăng Liên, người xã Hoài Bão, huyện Tiên Du, phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc (nay thuộc xã Liên Bão, huyện Tiên Du, Bắc Ninh), đỗ Trạng nguyên khoa Qúy Hợi (1683) đời Lê Hy Tông, làm quan trải chức như Đô Ngự sử, Nhập thị Kinh diên, tước Thọ Lâm tử, sau thăng Thượng thư Bộ Binh, Tham tụng kiêm Đông các Đại học sĩ, tước bá và được cử đi sứ sang nhà Thanh (Trung Quốc) thương lượng về việc đòi lại 3 động là Ngưu Dương, Hồ Điệp, Phổ Viên thuộc huyện Vị Xuyên, xứ Tuyên Quang. Sau khi mất, ông được tặng Thượng thư Bộ Lại, tước Thọ Quận công.
Giai thoại kể rằng: Khi về kinh ứng thí, thấy các sĩ tử thường rủ nhau đến đền Ngọc Sơn hoặc đền Trấn Vũ để nghe thần báo mộng về kết quả kỳ thi, Nguyễn Đăng Đạo cũng vui chân theo bạn đến đền Trấn Vũ. Đêm đó ông nằm mơ thấy thần bảo rằng khoa này ông không đỗ, sáng dậy nghĩ sức học của mình thế này mà không đỗ bèn bực mình lấy bút viết lên tường đền hai câu thơ:
Thần nhân bất thức nhân gian sự,
Ngã thị tứ khoa tất Trạng nguyên.
Nghĩa là:
Thần đâu hiểu việc nhân gian
Bốn kỳ ta ắt đỗ bảng vàng Trạng nguyên
Qủa nhiên như lời ông nói, Nguyễn Đăng Đạo đỗ đầu thi Hội, vào thi Đình bài của ông được chấm hạng xuất sắc được lấy đỗ Trạng nguyên.
Mơ đỗ Trạng nhưng chỉ thành Bảng nhãn
Nhữ Trọng Thai (1696 - ?) còn có tên khác là Nhữ Trọng Đài, người làng Hoạch Trạch, huyện Đường An, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương (nay thuộc Bình Giang, Hải Dương) đỗ Đình nguyên đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhị danh (Bảng nhãn) khoa thi năm Quý Sửu (1733) đời Lê Thuần Tông, sau làm quan đến chức Hiến sát sứ.
Chuyện kể rằng khi chưa đỗ đạt, đến kỳ triều đình mở đại khoa, sĩ tử khắp nơi về kinh ứng thí, trong đó có Nhữ Trọng Thai.
Bấy giờ theo lệ họ đến Trấn Vũ quán ngủ để xin thần linh báo mộng chuyện thi cử, lần đó Nhữ Trọng Thai và rất nhiều người đều mơ thấy thần nói rằng khoa thi này chỉ lấy đỗ duy nhất một người ở bậc Tam Khôi (gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa) tên là Thái Công. Ai cũng lấy làm lạ vì các sĩ tử dự thi khoa đó không có người nào tên như vậy, cứ thế bàn tán mãi không dứt. Nhữ Trọng Thai ngồi suy nghĩ một lúc rồi bỗng nói lớn:
- Thái Công chính là tôi chứ còn ai nữa!
Mọi người không rõ ý ông nói gì, thấy vậy Nhữ Trọng Thai giải thích:
- Tôi là cống sĩ, tên là Thai, nếu nói lái thì cống Thai chính là Thái công, đúng không nào?
Qủa nhiên năm đó, khoa thi Qúy Sửu (1733) ở bậc Tam khôi chỉ lấy đỗ duy nhất một người, đó là Nhữ Trọng Thai.
Thực ra trước đó, khi dự thi khoa Tân Hợi (1731) Nhữ Trọng Thai đã mơ thấy mình đỗ Trạng nguyên, mừng quá trên đường đi ông bèn với người tiểu đồng rằng sau khi đỗ sẽ bỏ người vợ quê mùa, thô tục để lấy con gái nhà quyền quý và giành đất đai của hàng xóm để xây cơ ngơi cho rộng rãi.
Người tiểu đồng cho là những lời đó không phải nhưng Nhữ Trọng Thai bỏ ngoài tai vì thế anh ta biết phận mình cũng không dám nói thêm gì nữa. Khoa đó, Nhữ Trọng Thai không giành được học vị Trạng nguyên mà còn trượt, không đỗ đạt gì. Ông buồn bã và suy nghĩ lại thấy rằng chắc mình ăn nói ngạo mạn, ý định thất đức nên trời giận mà tước mất học vị, không cho đỗ. Đến khi đỗ Bảng nhãn, ông cho là mình bị trời phạt, bắt phải hỏng thi một khoa và khi đỗ cũng bị hạ xuống một bậc.
Sách Đăng khoa lục sưu giảng cho biết rõ hơn về câu chuyện này: “…Thế rồi quả nhiên ông trượt khoa đó, ông ngờ là Thần báo mộng một cách huyền ảo. Khi về đến nhà, đêm hôm ấy lại thấy mộng Thần bảo rằng:
- Thượng đế đã cho khoa này đỗ Trạng rồi, nhưng Trạng Nguyên không có đức không nhớ câu chuyện dọc đường hay sao? Thượng đế phạt nghỉ một khoa và giáng xuống thứ nhì.
Khi thức dậy, lấy làm hối lắm, mới tin mộng khi trước là thực chứ không phải huyền ảo. Khoa sau chỉ đỗ Bảng nhãn”
Lê Thái Dũng (Khoa học Đời Sống)