Lễ hội đua bò. Ảnh: VĨNH SƠN.
Dân Bảy Núi và cả miền Tây ai cũng từng nghe hoặc xem đua bò. Nhưng đua bò Bảy Núi vì đâu mà có rồi nức tiếng thì ít ai biết. Chúng tôi được thượng tọa Châu Sơn Hy, trụ trì chùa Sà Lôn (Tri Tôn), Phó Trưởng ban Trị sự Phật giáo tỉnh An Giang, kể lại nguồn gốc xuất phát của môn chơi kỳ thú này.
Đua kéo cỗ xe
Sư Châu Sơn Hy kể đôi bò là tài sản chính của người Kh’mer Bảy Núi, là phương tiện giúp họ kéo cày trong canh tác lúa. Thời trước, người Kh’mer sống tập trung theo phum sóc và trồng lúa chủ yếu ven triền núi. Người Kh’mer hay giúp nhau cày vần công. Hễ vào mùa mưa, họ đưa bò ra đồng cày ruộng, xuống giống lúa. “Hôm nay ruộng nhà ai cày thì nhiều nhà khác mang đôi bò đến cày tiếp, không lấy tiền công và ngược lại. Cày vần công giúp người Kh’mer gắn bó nhau hơn” - sư Hy cho biết.
Tín ngưỡng chủ yếu của người Kh’mer Bảy Núi là đạo Phật. Vậy nên ngoài việc cày vần công, họ còn đến các chùa chiền trong phum sóc để cày ruộng miễn phí. Từ đó, sãi cả trong chùa mới nảy ra ý định cho các đôi bò thi thố khả năng cày ruộng. Và trò chơi dân gian đua bò được hình thành từ đó. “Tính ra môn chơi này tồn tại cũng hàng trăm năm nay rồi” - sư Hy hồi tưởng.
Tuy nhiên, sư Hy cho biết thuở ban đầu người ta đua bò không kéo bừa mà kéo cỗ xe, gắn vào ách. Bánh cỗ xe làm bằng cây chứ không làm bằng lốp như bây giờ.
Cỗ xe bò ngày trước rất gọn đẹp. Nó chủ yếu dành cho giới quý tộc đánh xe đi thưởng ngoạn, dự lễ hội, thăm chùa chứ không phải để kéo hàng hóa như ngày nay. Ngày đó đua bò không đua dưới ruộng mà đua trên đường làng. Cứ lấy cổng làng xuất phát và đích đến là cuối làng. Người xem đứng hai bên đường cũng đông như kiến. Ban tổ chức giải là các nhà chùa. Giải thưởng cho đôi giành chức vô địch chỉ là đôi lục lạc đeo ở cổ con bò. Dù là trò chơi dân gian nhưng số lượng bò đua đông không kém ngày nay, mỗi lần chùa tổ chức có tới 50-60 đôi tham dự.
Nay đua kéo bừa
 |
| Đây là cỗ xe bò ngày trước vừa dành cho giới quý tộc dạo chơi, vừa để đua bò vào lễ Tết Donta của người Kh’mer. Ảnh: VĨNH SƠN |
Sư Châu Sơn Hy nói Bảy Núi giờ được đầu tư thủy lợi nên người Kh’mer đã trồng được lúa thần nông. Đường sá vào các phum sóc vùng Bảy Núi giờ khang trang. Xe đạp, xe gắn máy chạy hà rầm nên đường đa số đã được đầm đá rồi bê-tông. Nghề đua bò kéo cỗ xe trên đường làng trở nên nguy hiểm và được chuyển xuống đua ở dưới ruộng.
Những cỗ xe bò quý phái ngày trước cũng dần đi vào quá khứ, chỉ còn lưu giữ ở một vài nhà dân kỷ niệm một thời của nghề đua truyền thống. Bởi đua dưới ruộng thì không thể đua bằng cỗ xe mà phải đua bằng bừa.
Các nhà sư lấy ngay thực tế cày ruộng mà quy ước vào thể thức đua. Đôi bò đi trước kéo theo cái bừa dài khoảng 2 m, đôi đi sau thì chỉ cách đôi đi trước chừng nửa mét. Nhưng đôi sau phải kéo bừa cho giáp luống cày của đôi đi trước để tránh cày sót đất, cỏ mọc. Người đến xem cũng ngồi trên bờ đê vây kín chung quanh sân đua như ngày nay vậy. “Nhìn chung, hình thức bò chạy đua cày ruộng ngày xưa được áp dụng trong trò chơi đua bò đến tận giờ” - sư Hy kể.
Sau nhiều thập niên trò chơi đua bò gói gọn trong phum sóc, năm 1991 nhà nước bắt đầu tham gia tổ chức và nâng nó lên thành lễ hội truyền thống. Ban đầu thì cấp huyện, sau này lên cấp tỉnh và cấp quốc gia. Người Kh’mer rất mê đua bò. Vào những năm 1980, gần như nhà nào cũng phải có một đôi bò để đua.
“Đẻ” ra nghề tài xế lái bò
 |
| Sư trụ trì Châu Sơn Hy kể lại nghề đua bò truyền thống của người Kh’mer Bảy Núi. Ảnh: VĨNH SƠN |
Rồi nhiều người lão luyện chơi đua bò mới nghĩ ra cách làm cho bò chạy nhanh. Thế là nghề tài xế lái bò được hình thành. Tài xế lái bò là người rất giỏi nhìn xoáy tích để chọn mua bò đua. Rồi họ chế ra cây xà luôl để đâm vào mình con bò cho nó đau, tháo chạy. Xà luôl thường làm bằng tầm vông, chiều dài khoảng 1 m, một đầu có cù ngoéo, đầu còn lại tra một đoạn sắt hoặc cây đinh dài hai phân. Tài xế giỏi thì đâm bao nhiêu cái mình bò vẫn không bị chảy máu. Còn tài xế ít kinh nghiệm thì đâm bò sẽ chảy máu rất nhiều, bò mất sức chạy không nổi là thua cuộc.
Nghề đua bò xuất phát từ trò chơi dân gian nên nhiều quy ước trong cuộc chơi vẫn được giữ gìn đến ngày nay. Nó đã trở thành đặc trưng của một lễ hội truyền thống mà cả nước chỉ ở Bảy Núi mới có. “Tui thấy trò chơi này cũng ngang ngửa như đua ghe ngo ở Sóc Trăng, hay chọi trâu ở Đồ Sơn (Hải Phòng)” - sư Hy tự hào. Sư Hy lý giải đua bò tốn kém mà niềm vui và lợi ích cho người dân tộc Kh’mer và dân quanh vùng rất lớn. Hiện nay mỗi mùa giải đua bò Bảy Núi thu hút trên 30.000 lượt khách đến xem. “Tôi nghĩ chính quyền cần xây dựng sân bãi cho hoàn chỉnh hơn để lễ hội này ngày càng mang đến nhiều niềm vui cho dân miền Tây” - sư Châu Sơn Hy tâm sự.
Sức sống mãnh liệt
Cùng với môn đua bò, ngày trước trong đồng bào dân tộc Kh’mer còn có trò chơi dân gian khác khá lạ mắt là đua xuồng trên lúa ruộng bưng. “Mùa nước nổi, những cánh đồng vùng Bảy Núi cũng bị ngập sâu như ở đồng bằng nên bà con Kh’mer dùng xuồng ba lá bơi đua vui như mở hội. Tuy nhiên, càng về sau thì trò chơi này ít hấp dẫn hơn đua bò nên nó bị chìm lắng mất. Cũng nhiều người tiếc khi đua xuồng ba lá mai một. Nhưng từ đó mới thấy sức sống, sức lôi cuốn mãnh liệt của đua bò”.
VĨNH SƠN (PLTP)